🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:11:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निर्वेद
nirveda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निर्वेद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अपना अपमान ।
२. वैराग्य ।
३. खेद । दुःख ।
४. अनुताप ।
५. साहित्य में शांत रस का स्थायी भाव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. निर्—वेद mfn. not having the Vedas, infidel, unscriptural, W.
2. निर्-˚वेद m. (for 1. See p. 542, col. 3) id., complete indifference, disregard of worldly objects, ŚBr.; Up.; MBh. &c.
loathing, disgust for (loc. gen. or comp.), MBh.; R. &c.
1. and 2. निर्-वेद. See p. 542, col. 2, and निर्-विद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (542,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्वेदः 1 Disgust, loathing. --2 Satiety, cloy. --3 Depression of spirits, despair, despondency; परिभवान्निर्वेदमापद्यते Mk. 1. 14. --4 Humiliation. --5 Grief. --6 Complete indifference to worldly objects; Bg. 2. 52 regarded as the feeling which gives rise to the sentiment called शांत (quietude); निर्वेदस्थायिभावोस्ति शांतोऽपि नवमो रसः K. P. 4; (see R. G. under निर्वेद). --7 Selfdisparagement or humiliation (regarded as one of the 33 subordinate feelings); cf. the definition in R. G. under निर्वेद; (the following is there given as an instance; यदि लक्ष्पण सा मृगेक्षणा न मदीक्षासरणिं समेष्यति । अमुना जडजीवितेन मे जगता वा विफलेन किं फलं ॥). --8 Shame.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0635-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्वेद पु० निर् + विद--भावे घञ् । १ स्वावमाननायाम् । स च व्यभिचारिभावभेदः “निर्वेदो वेगदैन्यश्रममदज- डतेत्यादिना व्यभिचारिभावान् विभज्य सा० द० लक्षितो यथा “तत्त्वज्ञानापदीर्ष्यादेर्निवेदः स्वावमानना । दैग्थ- चिन्ताऽश्रुनिःश्वासवेवैवर्ण्योच्छ्वसितादिकृत्” अस्य व्यभि- चारिभावत्वेऽपि क्वचित् स्थायिभावत्व द्योतनार्थं प्राग् निर्द्देशः अतएव “निर्वेदस्थायिभावोऽपि शान्तोऽस्ति नवमो रसः” काव्यप्र० उक्तम् । एतन्मते निर्वेद एव शान्तरसे स्थायिभाव इति भेदः । २ परमवैराग्ये “ततः कदाचिन्निर्वेदात् निराकाराश्रितेन च । लोकतन्त्र परित्यक्तं दुःखार्त्तेन भृशं मया” भा० शा० “तदा गन्तासि निनिर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च” गीता “जात- निर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् । कर्म्मनिर्वेदमुक्त्वा च धर्म्मनिर्वेदमब्रवीत्” भा० शा० २१८ अ० । ३ खेदे “अनि- र्वेदः सदा कार्य्यो निर्वेदाद्धि कुतः सुखम् । प्रयत्नात् प्राप्यते ह्यर्थः कत्पाद् गच्छत निर्द्दयाः” १५३ अ० । ४ बहुकालेनाप्यसिद्धपदार्थेषु निष्प्रयोजनत्वज्ञानेनानु- तापभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4105,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्व्वेदः, पुं, (निर् + विद् + घञ् ।) स्वावमान- नम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, देवीभागवते । ३ । १० । ३७ । “देवैर्युद्धं कृतं चोग्रं प्रह्लादस्तु पराजितः । निर्व्वेदं परमं प्राप्तो ज्ञात्वा धर्म्मं सनातनम् ॥”) स तु त्रयस्त्रिंशद्ब्यभिचारिभावानामादिमः । शान्तरसस्य स्थायिभावश्च । यथा, -- “निर्व्वेदःस्थायिभावोऽस्ति शान्तोऽपि नवमो रसः ॥” इति काव्यप्रकाशः ॥ तस्य लक्षणं यथा, -- “तत्त्वज्ञानापदीर्य्यादेर्न्निर्व्वेदः स्वावमाननम् ॥” [] तदुदाहरणम् । यथा, -- “मृत्पिण्डबालुकारन्ध्रपिधानरचनार्थिना । दक्षिणावर्त्तशङ्खोऽयं हन्त चूर्णीकृतो मया ॥” इति साहित्यदर्पणम् ॥ परवैराग्यम् । यथा, -- “ततः कदाचिन्निर्व्वेदान्निराकाराश्रितेन च । लोकतन्त्रं परित्यक्तं दुःखार्त्तेन भृशं मया ॥” इति मोक्षधर्म्मः ॥ वैराग्यम् । यथा, श्रीभगवद्गीतायाम् । “तदा गन्तासि निर्व्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥” (निर्गतो वेदो यस्मादिति ।) वेदरहिते, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-898-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निर्वेद" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬