🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:38:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सूत्र
sūtra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सूत्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सूत । तंतु । तार । तागा । डोरा ।
२. यज्ञसूत्र । यज्ञोपवीत । जनेऊ ।
३. प्राचीन कल का एक मान ।
४. रेखा । लकीर ।
५. करधनी । कटिभूषण ।
६. नियम । व्यवस्था ।
७. थोड़े अक्षरों या शब्दों में कहा हुआ ऐसा पद या वचन जो बहुत अर्थ प्रकट करता हो । सारगर्भित संक्षिप्त पद या वचन । जैसे,—ब्रह्ममूत्र, व्याकरणसूत्र । विशेष—हमारे यहाँ के दर्शन आदि शास्त्र तथा व्याकरण सूत्र रूप में ही ग्रथित हैं । ये सूत्र देखने में तो बहुत छोटे वाक्यों के रूप में होते हैं, पर उनमें बहुत गूढ़ अर्थ गर्भित होते हैं ।
८. सूत्र रूप में रचित ग्रंथ । जैसे, अष्टाध्यायी, गृह्मसूत्र आदि (को॰) ।
९. कारण । निमित्त । मूल ।
१०. पता । सूराग । संकेत ।
११. एक प्रकार का वृक्ष ।
११. सूत का ढेर (को॰) ।
१२. योजना ।
१३. तंतु । रेश । जैसे, मृणालसूत्र (को॰) ।
१४. कठपुतली में लगी हुई वह डोरी जिसके आधार पर उन्हें नचाते हैं (को॰) ।
सूत्र तर्कुटी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] तकला । टेकुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूत्र n. (accord. to g. अर्धचादि also m.; fr. √ सिव्, ‘to sew’, and connected with सूचि and सूना) a thread, yarn, string, line, cord, wire, AV. &c. &c.
a measuring line (cf. -पात), Hariv.; VarBṛS. &c.
the sacred thread or cord worn by the first three classes (cf. यज्ञोपवीत), BhP.
a girdle, ib.
a fibre, Kālid.
a line, stroke, MBh.; VarBṛS.; Gol.
a sketch, plan, Rājat.
that which like a thread runs through or holds together everything, rule, direction, BhP.
a short sentence or aphoristic rule, and any work or manual consisting of strings of such rules hanging together like threads (these Sūtra works form manuals of teaching in ritual, philosophy, grammar &c.: e.g. in ritual there are first the Śrauta-sūtras, and among them the Kalpa-sūtras, founded directly on Śruti q.v.; they form a kind of rubric to Vedic ceremonial, giving concise rules for the performance of every kind of sacrifice [IW. 146 &c.]; other kinds of Ś˚ works are the Gṛhya-sūtras and Sāmayācārika or Dharma-sūtras i.e. ‘rules for domestic ceremonies and conventional customs’, sometimes called collectively Smārta-sūtras [as founded on स्मृति or ‘tradition’, see स्मार्त]; these led to the later Dharmaśāstras or ‘law-books’ [IW. 145]; in philosophy each system has its regular text-book of aphorisms written in Sūtras by its supposed founder [IW. 60 &c.]; in Vyākaraṇa or grammar there are the celebrated Sūtras of Pāṇini in eight books, which are the groundwork of a vast grammatical literature; with Buddhists, Pāśupatas &c. the term Sūtra is applied to original text books as opp. to explanatory works; with Jainas they form part of the Dṛṣṭivāda), IW. 162 &c.
a kind of tree, Divyāv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1241,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूत्रं [सूत्र्-अच्] 1 A thread, string, line, cord; पुष्पमालानुषंगेण सूत्रं शिरसि धार्यते Subhāṣ.; मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गातिः R. 1. 4. --2 A fibre; सुरांगना कर्षति खंडिताग्रात्सूत्रं मृणालादिव राजहंसी V. 1. 18, Ku. 1. 40. --3 A wire. --4 A collection of threads. --5 The sacred thread or sacrificial cord worn by members of the first three classes; शिखासूत्रवान् ब्राह्मणः Tarka K. --6 The string or wire of a puppet. --7 A short rule or precept, an aphorism. --8 A short or concise technical sentence used as a memorial rule; it is thus defined: --स्वल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः. --9 Any work or manual containing such aphoristic rules; e. g. मानवकल्पसूत्र, आपस्तंबसूत्र, गृह्यसूत्र &c. --10 A rule, canon, decree (in law). --Comp. --आत्मन् a. having the nature of a string or thread. (--m.) the soul. --आली a string of beads &c. worn round the neck, a necklace. --कंठः {1} a Brāhmaṇa. {2} a pigeon, dove. {3} a wag-tail. --कर्मन् n. carpentry. --कारः, --कृत् m. an author or composer of Sūtras. --कोणः, कोणकः a small drum shaped like an hourglass (डमरु). --गंडिका a kind of stick used by weavers in spinning threads. --चरणं N. of a class of charanas or Vedic schools which introduced various Sūtra works. --तंतुः a thread, string. --तर्कुटी a distaff, spindle. --दरिद्र a. ‘poor in threads’, having a small number of threads, thread-bare; अयं पटः सूत्रदरिद्रतां गतः Mk. 2. 9. --धरः, --धारः {1} ‘the [] thread-holder’, a stage-manager, the principal actor who arranges the cast of characters and instructs them, and takes a prominent part in the Prastāvanā or prelude; he is thus defined. --नाट्यस्य यदनुष्ठानं तत्सूत्रं स्यात्सबीजकम् । रंगदैवतपूजाकृत् सूत्रधार इति स्मृतः ॥. {2} a carpenter, an artisan. {3} the author of a set of aphorisms. {4} an epithet of Indra. --पिटकः N. of one of the three collections of Buddhistic writings. --पुष्पः the cotton plant. --भिद् m. a tailor. --भृत् m. = सूत्रधार q. v. --यंत्रं {1} ‘a thread machine’, shuttle. {2} a weaver's loom. --वीणा a kind of lute. --वेष्टनं a weaver's shuttle.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1135-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूत्र ग्रन्थने वेष्टने च अद० चु० उभ० सक० सेट् । सूत्रयति ते असुसूत्रत् त । बह्वच्कत्वात् न पोपदेशः ।
सूत्र न० सूत्र--अच् । १ वस्त्रसाधने तन्तौ २ व्यवस्थायां ३ नाट- कोपकरणे प्रस्तावे “स्वल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवत् विश्व- तोमुखम् । अस्तोभमनवद्यञ्च सूत्रं सूत्रविदो विदुः” इत्युक्ते शास्त्रवाक्यभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5326,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूत्र, त् क ग्रन्थने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त चुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) दीर्घी दन्त्यवर्गाद्य- मध्यः । वेष्टने इत्यन्ये । सूत्रयति सूत्रापयति सूत्रेण हस्तं लोकः । इति दुर्गादासः ॥
सूत्रं, क्ली, (सूत्र्यतेऽनेनेति । सूत्रत् क ग्रन्थने + णिच् + “एरच् ।” इत्यच् । यद्वा षिव्यु तन्तु- सन्ताने + “सिविमुच्योष्टेरू च ।” उणा० ४ । १६२ । इति ष्ट्रन् । टेरू च ।) वस्त्रारम्भकम् । सूता इति भाषा । तत्पर्य्यायः । तन्तुः २ । इत्यमरजटाधरौ ॥ सूत्रतन्तुः ३ । इति भरत- धृतहारावली ॥ (यथा, रघुः । १ । ४ । “अथवा कृतवाग्दारे वंशेऽस्मित् पूर्व्व- सूरिभिः । मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः ॥” यज्ञसूत्रम् । यथा, महानिर्व्वाणे । १ । ४८ । “ब्राह्मण्यचिह्नमेतावत् केवलं सूत्रधारणम् ॥”) व्यवस्था । शास्त्रादिसूचनाग्रन्थः । इति मेदिनी ॥ सूत्रलक्षणं यथा, -- [] “स्वल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवद्यञ्च सूत्रं सूत्रविदो विदुः ॥” इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः ॥ (कारणम् । निमित्तम् । यथा, भागवते । ४ । ६ । ४३ । त्वमेव धर्म्मार्थदुघाभिपत्तये दक्षेण सूत्रेण ससर्ज्जिथाध्वरम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-394-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सूत्र" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें