🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:04:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तंतु
taṃtu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तंतु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ तन्तु]
१. सूत । डोरा । तागा । यौ॰— तंतुकीठ ।
२. ग्राह ।
३. संतति । संतान । बाल बच्चे ।
४. विस्तार । फैलाव ।
५. यज्ञ की परंपरा ।
६. वंशपरंपरा ।
७. ताँत ।
८. मकड़ी का जाला ।
तंतु २पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ तन्त्र] तंत्र । उ॰— जिहि मूरि औषद लगै, जहि तंतु नहि मंतु । पिय पऊष पावै नहीं, व्याधि कहत इमि जंतु ।— रस र॰, पृ॰ ५० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तन्तु m. a thread, cord, string, line, wire, warp (of a web), filament, fibre, RV. &c.
a cobweb, W.
a succession of sacrificial performances, BhP.
any one propagating his family in regular succession, KātyŚr. iii; Āp.; TUp.; MBh. (cf. कुल-) &c.
a line of descendants, AitBr. vii, 17
any continuity (as of thirst or hope), MBh. xii, 7877; Mālatīm.
N. of a Sāman, ĀrṣBr.
= -नाग, L.
(g. गर्गादि) N. of a man, Pravar. iv, 1
cf. काष्ठ-, वर-, सप्त-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (436,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तंतुः [तन् तुन्] 1 A thread, cord, wire, string, line; चिंतासंततितंतु Māl. 5. 10; Me. 70. --2 A cob-web; R. 16. 20. --3 A filament; बिसतंतुगुणस्य कारितं Ku. 4. 29. --4 An offspring, issue, race. --5 A shark. --6 The Supreme Being. --Comp. --काष्ठं a piece of wood or brush used by weavers for cleaning threads. --कीटः a silk-worm. --नागः a (large) shark. --निर्यार्सः the palmyra tree. --नाभः a spider. --पर्वत् n. the anniversary of the day of full-moon in the month of Śrāvaṇa when Kṛṣṇa was invested with the sacred thread. --भः {1} the mustard seed. {2} a calf. --वर्धनः ‘increasing the race’, N. of Viṣṇu, also of Śiva. --वाद्यं any stringed musical instrument. --वानं weaving. --वापः {1} a weaver. {2} a loom. {3} weaving. --वायः {1} a spider. {2} a weaver {3} weaving ˚दंडः a loom. --विग्रहा a plantain. --शाला a weaver's workshop. --संतत a. woven, sewn. --(त) wove cloth. --संततिः f., --संतानः weaving. --सारः the betel-nut tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0529-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तन्तु पु० तन--तुन् । १ सूत्रे अमरः तन्तुवायः । तन्तुदामन- पर्वणोः” नरसिं० पु० “तस्मिन्नोतमिदं प्रोतं विश्वं शाटीव तन्तुषु” भाग० ९ । ९ । ७ । “तिरष्क्रियन्ते कृमितन्तुजालैः” रघुः । २ ग्राहे हेम० । ३ सन्ताने “तेषामुत्पन्नतन्तूनामपत्यं दायमर्हति” मनुः । “संवेष्टमानं बहुभिर्मोहात्तन्तुभिरा- त्मजैः । कोषकार इवात्मानं वेष्टयन्नावबुध्यसे” भा० शा० ३३१ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3222,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तन्तुः, पुं, (तन्यते विस्तीर्य्यते इति तनोति वा । तन + “सितनिगमीति ।” उणां १ । ७० । इति तुन् ।) सूत्रम् । इत्यमरः । २ । १० । २८ ॥ (यथा, महाभारते । १२ । ४७ । २२ । “यस्मिन् नित्यं तते तन्तौ दृढे स्रगिव तिष्ठति ॥”) ग्राहः । इति हेमचन्द्रः ॥ सन्ततिः । यथा, -- “अन्तःस्थः सर्व्वभूतानामात्मा योगेश्वरो हरिः । स्वमाययावृणोद्गर्भं वैराट्याः कुरुतन्तवे ॥” इति श्रीभागवतम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-583-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तन्तु" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें