🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:19:57 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तंतुवाय
taṃtuvāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तंतुवाय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कपड़े बुननेवाला । तांती । विशेष— भिन्न भिन्न स्मृतियों में इनकी उत्पति भन्नि भिन्न प्रकार से बतलाई गई है । किसी में इन्हें मणिबंध पुरुष और मणिकार स्त्री से और किसी में वैश्य पिता और क्षत्रियाणी माता के गर्भ से उत्पन्न बतलाया गया है । इनकी उत्पत्ति के संबंध में अनेक प्रकार की कथाएँ भी हैं ।
२. मकड़ी । उ॰— आकाश जाल सब ओर तना, रवि तंतुवाय है आज बना । करता है पदप्रहार वही, मक्खी सी भिन्ना रही मही ।— साकेत, पृ॰ २६७ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तन्तु—वाय m. (Kāś. on Pāṇ. iii, 2, 2 and vi, 2, 76) a weaver, Mn. viii, 397; VarBṛS.; VarBṛ. (cf. रजक-)
a spider, Pāṇ. vi, 2, 77, Kāś.
weaving, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (436,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तन्तुवाय त्रि० तन्तून् वयति वे--अण् उप० स० । १ तन्तुवयन- कर्त्तरि (ताँति) २ लूतायां कीटभेदे च अमरः । ३ सङ्की- र्णजातिभेदे पुंस्त्री । स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । सा च जातिस्तद्वृत्तिश्च मानवोक्ता यथा “नृपायां वैश्यसंसर्गा- दायोगव इति स्मृतः । तन्तुवाया भवन्त्येव वसुकांस्योप- जीविनः । शीलकाः केचित्तत्रैव जीवनं वस्त्रनिर्मितौ” “तन्तुवायो दशपलं दद्यादेकपलाधिकम्” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3223,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तन्तुवायः, पुं, (तन्तून् वयति विस्तारयति जाला- कारेणेति । वे + “संज्ञायाञ्च ।” ६ । २ । ७७ । इत्यण् ।) लूता । इत्यमरः । २ । ६ । १३ ॥ (तन्तून् वयतीति । वे + “कर्म्मण्यण् ।” ३ । २ । १ । इत्यण् ।) तन्त्रवायः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, मनुः । ८ । ३९७ । “तन्तुवायो दशपलं दद्यादेकपलाधिकम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-584-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तंतुवाय" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें