🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:33:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तंत्र
taṃtra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तंत्र संज्ञा पुं॰ [सं॰ तन्त्र]
१. तंतु । ताँत ।
२. सूत ।
३. जुलाहा ।
४. कपड़ा बुनने की सामग्री ।
५. कपड़ । वस्त्र ।
६. कुटुंब के भरण और पोषण आदि का कार्य ।
७. निश्चित सिद्धांत ।
८. प्रमाण ।
९. औषध । दवा ।
१०. झाड़ने फूँकने का मंत्र ।
११. कार्य ।
१२. कारण ।
१३. उपाय ।
१४. राज- कर्मचारी ।
१५. राज्य ।
१६. राज का प्रबंध ।
१७. सेना । फौज ।
१८. अधिकार ।
१९. कार्य का स्थान । पद ।
२०. समूह ।
२१. प्रसन्नता । आनंद ।
२२. घर । मकान ।
२३. धन । संपत्ति ।
२४. अधीनता । परवश्यता ।
२५. श्रेणी । वर्ग । कोटि ।
२६. दल ।
२७. उद्देश्य ।
१८. कुल । खानदान ।
२९. शपथ । कसम ।
३०. हिदुओं का उपासना संबंधी एक शास्त्र । विशेष— लोगों का विश्वास है कि यह शास्त्र शिवप्रणीत है । यह शास्त्र तीन भागों में विभक्त है— आगम, यामल और मुख्य तंत्र । वाराही तंत्र के अनुसार जिसमें सृष्टि, प्रलय, देवताओं की पूजा, सब कार्यों के साधना, पुरश्चरण, षट्कर्म- साधन और चार प्रकार के ध्यानयोग का वर्णन हो, उसे आगम और जिसमें सृष्टितत्व, ज्योतिष, नित्य कृत्य, क्रम, सूत्र, वर्णभेद और युगधर्म का वर्णन हो उसे यामल कहते हैं; और जिसमें सृष्टि, लट, मंत्रनिर्णय, देवताओं, के संस्थान, यंत्रनिर्णय, तीर्थ, आश्रम, धर्म, कल्प, ज्योतिष संस्थान, व्रत- कथा, शौच और अशौच, स्त्री—पुरूष—लक्षण, राजधर्म, दान— धर्म, युवाधर्म, व्यवहार तथा आध्यात्मिक विषयों का वर्णन हो, वह तंत्र कहलाता है । इस शास्त्र का सिद्धांत है कि कलि- युग में वैदिक मंत्रों, जपों और यज्ञों आदि का कोई फल नहीं होता । इस युग में सब प्रकार के कार्यों की सिद्धि के लिये तंत्राशास्त्र में वर्णित मंत्रों और उपायों आदि से ही सहायता मिलती है । इस शास्त्र के सिद्धांत बहुत गुप्त रखे जाते हैं और इसकी शिक्षा लेने के लिये मनुष्य को पहले दीक्षित होना पड़ना है । आजकल प्रायः मारण, उच्चाटन, वशीकरण आदि के लिये तथा अनेक प्रकार की सिद्धियों आदि के साधन के लिये ही तंत्रोक्त मंत्रों और क्रियाओं का प्रयोग किया जाता है । यह शास्त्र प्रधानतः शाक्तों का ही है और इसके मंत्र प्रायः अर्थहीन और एकाक्षरी हुआ करते हैं । जैसे,— ह्नीं, क्लीं, श्रीं, स्थीं, शूं, क्रू आदि । तांत्रिकों का पंचमकार— मद्य, मांस, मत्स्य, मुदेरा और मैखुन— और चक्रपूजा प्रसिद्ध है । तांत्रिक सब देवताओं का पूजन करते है पर उनकी पूजा का विधान सबसे भिन्न और स्वतंत्र होता है । चक्रपूजा तथा अन्य अनेक पूजाओं में तांत्रिक लोग मद्य, मांस और मत्स्य का बहुत अधिकता से व्यवहार करते हैं और धोबिन, तेलिन आदि स्त्रियों को नंगी करके उनका पूजन करते है । यद्यपि अथर्ववेद संहिता में मारण, मोहन, उच्चाटन और वशीकरण आदि का वर्णन और विधाना है तथापि आधुनिक तंत्र का उसके साथ कोई संबंध नहीं हैं । कुछ लोगें का विश्वास है कि कनिष्क के समय में और उसके उपरांत भारत में आधुनिक तंत्र का प्रचार हुआ है । चीनी यात्री फाहियान और हुएनसांग ने अपने लेखों में इस शास्त्र का कोइ उल्लेख नहीं किया है । यद्यपि निश्चित रूप से यह नहीं कहा जा सकता कि तंत्र का प्रचार कब से हुआ पर तो भी इसमें संदेह नहीं कि यह ईसवी चौथी या पांचवीं शताब्दी से अधिक पुराना नहीं है । हिंदुओं की देखादेखी बौद्धों में भी तंत्र का प्रचार हुआ और तत्संबंधी अनेक ग्रंथ बने । हिंदू तांत्रिक उन्हों उपतंत्र कहते हैं । उनका प्रचार तिब्बत तथा चीन में है । वाराही तंत्र में यह भी लिखा है कि जैमिनि, कपिल, नारद, गर्ग, पुलस्त्य, भृगु, शुक्र, बृहस्पति आदि ऋषियों ने भी कई उपतंत्रों की रचना की है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तन्त्र n. (Pāṇ. vii, 2, 9, Kāś.) a loom, v, 2, 70
the warp, RV. x, 71, 9; AV. x, 7, 42; TBr. ii; TāṇḍyaBr. x, 5; ŚBr. xiv; Kauś.; MBh. i, 806 and 809
the leading or principal or essential part, main point, characteristic feature, model, type, system, framework, ŚBr. xii; TāṇḍyaBr. xxiii, 19, 1; Lāṭy.; KātyŚr. &c. (e.g. कुलस्य त्˚, ‘the principal action in keeping up a family i.e. propagation’, MBh. xiii, 48, 6; ifc. ‘depending on’, cf. आत्म-, स्व-, पर-, &c.)
doctrine, rule, theory, scientific work, chapter of such a work (esp. the 1st section of a treatise on astron. VarBṛS. i, 9; Parāśara's work on astron. ii, 3; vii, 8), MBh. &c. (cf. षष्टि- &c.)
a class of works teaching magical and mystical formularies (mostly in the form of dialogues between Śiva and Durgā and said to treat of 5 subjects, 1. the creation, 2. the destruction of the world, 3. the worship of the gods, 4. the attainment of all objects, esp. of 6 superhuman faculties, 5. the 4 modes of union with the supreme spirit by meditation ; cf. RTL. pp. 63, 85, 184, 189, 205 ff.), VarBṛS. xvi, 19; Pañcat.; Daś.; Kathās. xxiii, 63; Sarvad.
a spell, HYog. i, 5; Vcar.
oath or ordeal, L.
N. of a Sāman (also called ‘that of Virūpa’), ĀrṣBr.
an army (cf. ˚त्रिन्), BhP. x, 54, 15
ifc. a row, number, series, troop, Bālar. ii f., vi
= राज्य-त्˚, government, Daś. xiii; Śiś. ii, 88
(पर त्˚, ‘the highest authority’), Subh.
a means which leads to two or more results, contrivance, Hariv. ii, 1, 31
a drug (esp. one of specific faculties), chief remedy, cf. ˚त्रावाप
= परिच्छद, L.
= अन्त, L.
wealth, L.
a house, L.
happiness, W.
तन्त्र &c. See cols. 1, 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (436,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तंत्रं 1 A loom. --2 A thread. --3 The warp or threads extended lengthwise in a loom. --4 Posterity. --5 An uninterrupted series --6 The regular order of ceremonies and rites, system, framework, ritual; कर्मणां युगपद्भावस्तंत्रं Kāty. --7 Main point. --8 Principal doctrine, rule, theory [] science; जितमनसिजतंत्रविचारं Gīt. 2. --9 Subservience, dependence; as in स्वतंत्र, परतंत्रः दैवतंत्रं दुःखं Dk. 5. --10 A scientific work. --11 A chapter, section, as of a work; तंत्रैः पंचभिरेतच्चकार सुमनोहरं शास्त्रं Pt. 1. --12 A religious treatise teaching magical and mystical formularies for the worship of the deities or the attainment of superhuman power. --13 The cause of more than one effect. --14 A spell. --15 A chief remedy or charm. --16 A drug, medicament. --17 An oath, ordeal. --18 Raiment. --19 The right way of doing anything. --20 Royal retinue, train, court. --21 A realm, country, authority. --22 (a) Government, ruling, administration; लोकतंत्राधिकारः Ś. 5. (b) Arrangement or machinery of government; सर्वमेव तंत्रमाकुलीभूतं Mu. 1; 2. 1. --23 An army. --24 A heap, multitude. --25 A house. --26 Decoration. --27 Wealth. --28 Happiness. --29 Model. --30 Supporting a family. --31 Providing for the security and prosperity of a kingdom. --Comp. --काष्ठं = तंतुकाष्ठ q. v. --वापः, --पं {1} weaving. {2} a loom. --वायः {1} a spider. {2} a weaver. (तंत्रवापः also).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0529-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तन्त्रं, क्ली, (तनोति तन्यते इति वा । तन + कर्त्त्रादौ यथायथं ष्ट्रन् । तत्रि कुटुम्बधारणे + घञ् वा ।) कुटुम्बकृत्यम् । (कुलप्रतिष्ठादिक- स्थितिः । यथा, महाभारते । १३ । ४८ । ६ । “सर्व्वानुपायानथ सम्प्रधाय समुद्धरेत् स्वस्य कुलस्य तन्त्रम् ॥”) सिद्धान्तः । ओषधिः । प्रधानम् । तन्त्रवायः । परिच्छदः । श्रुतिशाखाविशेषः । हेतुः । उभ- यार्थप्रयोजकम् । इतिकर्त्तव्यता । इति मेदिनी ॥ राष्ट्रम् । परच्छन्दः । करणम् । अर्थसाधकः । तन्तुः । सैन्यम् । स्वराष्ट्रचिन्ता । इति हेम- चन्द्रः ॥ (यथा, माघे । २ । ८८ । “तन्द्रावापविदा योगैर्मण्डलान्यधितिष्ठता ॥”) प्रबन्धः । इति शब्दरत्नावली ॥ शपथः । इति [] धरणिः ॥ धनम् । गृहम् । वपनसाधनम् । (यथा, महाभारते । १ । ३ । १४० । “तदापश्यत् स्त्रियौ तन्त्रे अधिरोप्य सुवेमे पटं वयन्तौ ॥”) कुलम् । इति नानार्थध्वनिमञ्जरी । (शास्त्रम् । इति विश्वः । यथा, देवीभागवते । २ । ११ । १९ । “अवैरज्ञमतन्त्रज्ञं बालचेष्टासमन्वितम् ॥” व्यवहारः । नियमादिः । यथा, महाभारते । १ । १०३ । २६ । “शुत्वा त्वं प्रतिपद्यस्व प्राज्ञैः सह पुरोहितैः । आपद्धर्म्मार्थकुशलैर्लोकतन्त्रमवेक्ष्य च ॥”) शिवोक्तशास्त्रम् । तच्च चतुःषष्टिसंख्यकम् । यथा, -- “सिद्धीश्वरं महातन्त्रं कालीतन्त्रं कुलार्णवम् । ज्ञानार्णवं नीलतन्त्रं फेत्कारीतन्त्रमुत्तमम् ॥ देव्यागमं उत्तराख्यं श्रीक्रमं सिद्धियामलम् । मत्स्यसूक्तं सिद्धसारं सिद्धिसारस्वतं तथा ॥ वाराहीतन्त्रं देवेशि ! योगिनीतन्त्रमुत्तमम् । गणेशविमर्षिणी तन्त्रं नित्यातन्त्रं शिवागमम् ॥ चामुण्डाख्यं महेशानि ! मुण्डमालाख्यतन्त्रकम् । हंसमाहेश्वरं तन्त्रं निरुत्तरमनुत्तमम् ॥ कुलप्रकाशकं देवि ! कल्पं गान्धर्व्वकं शिवे ! । क्रियासारं निबन्धाख्यं स्वतन्त्रं तन्त्रमुत्तमम् ॥ सम्मोहनं तन्त्रराजं ललिताख्यं तथा शिवे ! । राधाख्यं मालिनीतन्त्रं रुद्रयामलमुत्तमम् ॥ बृहत्श्रीक्रमं तन्त्रं गवाक्षं सुकुमुदिनी । विशुद्धेश्वरतन्त्रञ्च मालिनीविजयं तथा ॥ समयाचारतन्त्रञ्च भैरवीतन्त्रमुत्तमम् । यीगिनीहृदयं तन्त्रं भैरवं परमेश्वरि ! ॥ सनत्कुमारकं तन्त्रं योनितन्त्रं प्रकीर्त्तितम् । तन्त्रान्तरञ्च देवेशि ! नवरत्नेश्वरं तथा ॥ कुलचूडामणितन्त्रं भावचूडामणीयकम् । तन्त्रदेवप्रकाशञ्च कामाख्यानामकं तथा ॥ कामधेनु कुमारी च भूतडामरसंज्ञकम् । मालिनीविजयं तन्त्रं यामलं ब्रह्मयामलम् ॥ विश्वसारं महातन्त्रं महाकालं कुलामृतम् । कुलोड्डीशं कुब्जिकाख्यं यन्त्रचिन्तामणीयकम् ॥ एतानि तन्त्ररत्नानि सफलानि युगे युगे । कालीविलासकादीनि तन्त्राणि परमेश्वरि ! ॥ कालकल्पे सुसिद्धानि अश्वक्रान्तासु भूमिषु । महाचीनादितन्त्राणि अविकल्पे महेश्वरि ! ॥ सुसिद्धानि वरारोहे ! रथक्रान्तासु भूमिषु ॥” इति महासिद्धिसारस्वतम् ॥ * ॥ अपि च । “चतुःषष्टिश्च तन्त्राणि यामलादीनि पार्व्वति ! । सफलानीह वाराहे ! विष्णुक्रान्तासु भूमिषु ॥ कल्पभेदेन तन्त्राणि कथितानि च यानि च । पाषण्डमोहनायैव विफलानीह सुन्दरि ! ॥” इति महाविश्वसारतन्त्रम् ॥ तत्रागमस्य लक्षणं यथा, -- “सृष्टिश्च प्रलयश्चैव देवतानां यथार्च्चनम् । साधनञ्चैव सर्व्वेषां पुरश्चरणमेव च ॥ षट्कर्म्मसाधनञ्चैव ध्यानयोगश्चतुर्व्विधः । [] सप्तभिर्लक्षणैर्युक्तमागमं तद्विदुर्बुधाः ॥” * ॥ यामलस्य लक्षणम् । “सृष्टिश्च ज्योतिषाख्यानं नित्यकृत्यप्रदीपनम् । क्रमसूत्रं वर्णभेदो जातिभेदस्तथैव च ॥ युगधर्म्मश्च संख्यातो यामलस्याष्टलक्षणम् ॥” * ॥ तन्त्रस्य लक्षणम् । “सर्गश्च प्रतिसर्गश्च मन्त्रनिर्णय एव च । देवतानाञ्च संस्थानं तीर्थानाञ्चैव वर्णनम् ॥ तथैवाश्रमधर्म्मश्च विप्रसंस्थानमेव च
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तंत्र" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें