🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:00:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चटुल
caṭula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चटुल वि॰ [सं॰]
१. चंचल । चपल । चालाक ।
२. सुंदर । प्रिय— दर्शन । मनोहर । उ॰—छठि छ राग रस रागिनी हरि होरी है । ताला तान बंधान अहो हरि होरी है । चटुल चारु रतिनाथ के हरि होरी है । सीखन होइ औधान अहो हरि होरी है ।—सूर (शब्द॰) । (ख) मंजुल महरि मयूर चटुल चातक चकोर गन ।—भूषन (शब्द॰) । (ग) मोती लटकन को नवल नट नाचै नयन निरत बर वानि की चटुल चटसार मै ।—देव (शब्द॰) । (घ) उसके नैनों की पलकैं, तरुणतर केतकी के दल के सदृश दीर्घ किंचित् चटुल और किंचित सालस शोभायमान थी ।—श्यामा॰, पृ॰ २६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चटुल mfn. (g. सिध्मादि) trembling, movable, shaking, unsteady, Ragh.; Megh.; Kād.; Bhartṛ. &c.
kind, fine, sweet, Śāntiś. i, 21; Gīt. x, 9
चटुल n. pl. sweet or flattering words, VarBṛS. lxxiv, 16
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (383,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चटुल a. [चट्-टलच्] 1 Trembling, tremulous, unsteady, moving about, shaking; आयस्तमैक्षत जतश्चटुलाग्रपादं Śi. 5. 6; त्रासातिमात्रचटलैः स्मरतः सुनेत्रैः R. 9. 58; चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि Me. 40; Mu. 324; Śi. 5. 10, 13. --2 Fickle, inconstant (as a lover &c.); किं लब्धं चटुल त्वयेह नयता सौभाग्यमेतां दशां Amaru. 14; चटलप्रेम्णा दयितेन 71. --3 Fine, beautiful, agreeable; इति चटुलच टुपटुचारु मुत्वैरिणो राधिका मधि वचनजातं Gīt. 10. --ला Lightning.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0482-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चटुल त्रि० चट--उलच् । १ चञ्चले, चपले हेमच० । २ वि- द्युति स्त्री जटाधरः । “मदेन किञ्चिच्चटुलालसानां” “आयस्तमैक्षत जनश्चटुलाग्रपादम्” चञ्चूग्रदष्टचटु- लाहिपताकयाऽन्ये” भाघः । “त्रासातिमात्रचटुलैः स्मरतः सुनैत्रैः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2847,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चटुलः, त्रि, (चटतीति । चट् + बाहुलकादुलच् । यद्वा, चटु + “सिध्मादिभ्यश्च ।” ५ । २ । ९७ । इति मत्वर्थे लच् ।) चञ्चलः । इति हेमचन्द्रः । ६ । ९१ ॥ (यथा, रघुः । ९ । ५८ । “त्रासातिमात्रचटुलैः स्मरतः सुनेत्रैः प्रौढप्रियानयनविभ्रमचेष्टितानि ॥”) सुन्दरः । इत्युणादिकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-417-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें