🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:14:43 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्षिप्र
kṣipra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षिप्र १ क्रि॰ वि॰ [सं॰]
१. शीघ्र । जल्दी ।
२. तत्क्षण । तुरंत ।
क्षिप्र २ वि॰ [सं॰]
१. तेज । जल्द । जैसे—क्षिप्रहस्त, क्षिप्रहोम ।
२. चंचल ।
क्षिप्र ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सुश्रुत के अनुसार शरीर के एक सौ सात मर्म स्थानों में से एक, जो अँगूठे और दूसरी उँगली के बीच में है ।
२. एक मुहूर्त का पंद्रहवाँ भाग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षिप्र mf(आ)n. (compar. क्षेपीयस्, superl. क्षेपिष्ठ, qq.vv.) springing, flying back with a spring, elastic (as a bow), RV. ii, 24, 8
quick, speedy, swift, ŚBr. vi; ix;
(said of certain lunar mansions), VarBṛS.
क्षिप्र (अस्), m. N. of a son of Kṛṣṇa, Hariv. 9195
क्षिप्र m., v
xiii; Mn.; MBh. &c.
क्षिप्र (अम्), n. a measure of time (= 1/15 Muhūrta or 15 Etarhis), ŚBr. xii, 3, 2, 5
the part of the hand between the thumb and forefinger and the corresponding part of the foot, Suśr.
[cf. Gk. κραιπνός]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (329,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षिप्र a. [क्षिप्-रक्] (compar. क्षेपीयस्; superl. क्षेपिष्ठ) 1 Elastic (as a bow). --2 Quick, speedy. --प्रं 1 A measure of time = (1/15) of a Muhūrta. --2 The part of the hand between the thumb and the forefinger. --प्रं ind. Quickly, speedily, immediately; विनाशं व्रजति क्षिप्रमामपात्रमिवांभसि Ms. 3. 179; Śānti. 3. 6; Bk. 2. 44. --Comp. --कारिन् a. acting quickly, prompt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0437-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षिप्र न० क्षिप--रक् । १ शीघ्रे क्रियाविशेषणत्वे क्लीवता “क्षिप्रं ततोऽध्वन्यतुरङ्गयायी” भट्टिः । २ तद्वति त्रि० । “अति क्षिप्रेव विध्यति” ऋ० ४ । ८ । ८ । “पुष्याश्विन्यभिजिद्धस्ता लघु क्षिप्रं गुरुस्तथा” ज्यो० उक्ते पुष्यादिषु ३ नक्षत्रेषु “रिक्ताभौ- मघटान् विना च विपणी मित्रध्रुवक्षिप्रभे” मुहु० चि० ४ शीघ्रगे त्रि० “ऋतज्येन क्षिप्रेण धन्वना” ऋ० २ । २४ । ५ । ततः अतिशायने इष्ठन् ईयसुन् रलोपे गुणः । क्षेपिष्ठ क्षेपीयस् अतिशयशीघ्रे त्रि० “वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता” श्रुतिः इयसुनि स्त्रियां ङीप् । क्षेपीयसी ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2374,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षिप्रं, क्ली, (क्षिप् + “स्फायितञ्चिवञ्चीति” । उणां २ । १३ । इति रक् ।) शीघ्रम् । तद्युक्ते त्रि । इत्यमरः । १ । २ । ६८ ॥ (यथा, मनुः । ३ । १७९ । “विनाशं व्रजति क्षिप्रमामपात्रमिवा- म्भसि” ॥ मर्म्मविशेषः । यथा, -- “तत्र पादाङ्गु- ष्ठाङ्गुल्योर्मध्ये क्षिप्रं नाम मर्म्म तत्र विद्धस्याक्षेप- केण मरणम्” ॥ इति सुश्रुते शारीरस्थाने षष्ठे- ऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-234-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्षिप्र" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬