🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:18:35 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तूर्णि
tūrṇi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तूर्णि १ वि॰ [सं॰] फुर्तीला । तेज [को॰] ।
तूर्णि २ संज्ञा स्त्री॰ वेग । गति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तूर्णि mfn. quick, expeditious, clever, zealous, RV.; TS. ii; ŚBr. i
तूर्णि m. the mind, Uṇvṛ.
a Śloka, ib.
dirt, Uṇ. k.
तूर्णि f. speed, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (452,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तूर्ण, तूर्णि &c. See under त्वर्.
तूर्णि a. Quick. --र्णिः f. Speed --m. 1 The mind. --2 A Śloka. --3 Dirt, excrement.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0543-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तूर्णि पु० त्वर--नि नि० ऊठ् । १ मनसि उज्ज्वलदत्तः शब्दकल्प- द्रुमे मलार्थतोक्तिः नकारस्थाने लकारभ्रमात् । भावे- नि । २ त्वरायां हेमच० । ३ श्लोके संक्षिप्नसारे उणा० ४ क्षिप्रे निघण्टुः । ५ तद्वति त्रि० । “प्र यतत्स्तोता जरिता तूर्ण्यर्थः” ऋ० ३ । ५२ । ५ । “तूर्ण्यर्थः त्वरित- गमनाः” भा० “विगाहं तूर्णिं तविषीभिरावृतम्” ऋ० ३ । ३ । ५ । “तूर्णिं क्षिप्रगामिनम्” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3341,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तूर्णिः, पुं, (त्वरते त्वरणं वा । त्वर + “बहिश्रिश्रु- युद्रुग्लाहात्वरिभ्यो नित् ।” उणां । ४ । ५१ । इति निः स च नित् ।) मलम् । इत्युणादि- कोषः । २ । १४१ ॥ त्वरा । इति हेमचन्द्रः । २ । २३६ ॥ श्लोकः । मनः । इति संक्षिप्तसारे उणादिवृत्तिः ॥ (क्षिप्रे, त्रि । इति निघण्टुः । २ । १५ ॥ यथा, ऋग्वेदे । १० । ८८ । ६ । “मायामू तु यज्ञियानामेतामपो यत्तूर्णिश्चरति प्रजानन् ॥” “तूर्णिस्त्वरमाणः ।” इति सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-641-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें