🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:29:33 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तूर्णि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तूर्णि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तूर्णि

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: quick, expeditious, clever, zealous, RV.; TS. ii; ŚBr. i

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तूर्णि (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तूर्णि (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. तूर्णि (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तूर्णि (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातूर्णितूर्णिनीतूर्णीनि
द्वितीयातूर्णितूर्णिनीतूर्णीनि
तृतीयातूर्णिनातूर्णिभ्याम्तूर्णिभिः
चतुर्थीतूर्णिने / तूर्णयेतूर्णिभ्याम्तूर्णिभ्यः
पञ्चमीतूर्णिनः / तूर्णेःतूर्णिभ्याम्तूर्णिभ्यः
षष्ठीतूर्णिनः / तूर्णेःतूर्णिनोः / तूर्ण्योःतूर्णीनाम्
सप्तमीतूर्णिनि / तूर्णौतूर्णिनोः / तूर्ण्योःतूर्णिषु
सम्बोधनहे तूर्णि / हे तूर्णेहे तूर्णिनीहे तूर्णीनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तूर्णि
तूर्णि
tūrṇi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तूर्णि १ वि॰ [सं॰] फुर्तीला । तेज [को॰] ।
तूर्णि २ संज्ञा स्त्री॰ वेग । गति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तूर्णि mfn. quick, expeditious, clever, zealous, RV.; TS. ii; ŚBr. i
तूर्णि m. the mind, Uṇvṛ.
a Śloka, ib.
dirt, Uṇ. k.
तूर्णि f. speed, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (452,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तूर्ण, तूर्णि &c. See under त्वर्.
तूर्णि a. Quick. --र्णिः f. Speed --m. 1 The mind. --2 A Śloka. --3 Dirt, excrement.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0543-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तूर्णि पु० त्वर--नि नि० ऊठ् । १ मनसि उज्ज्वलदत्तः शब्दकल्प- द्रुमे मलार्थतोक्तिः नकारस्थाने लकारभ्रमात् । भावे- नि । २ त्वरायां हेमच० । ३ श्लोके संक्षिप्नसारे उणा० ४ क्षिप्रे निघण्टुः । ५ तद्वति त्रि० । “प्र यतत्स्तोता जरिता तूर्ण्यर्थः” ऋ० ३ । ५२ । ५ । “तूर्ण्यर्थः त्वरित- गमनाः” भा० “विगाहं तूर्णिं तविषीभिरावृतम्” ऋ० ३ । ३ । ५ । “तूर्णिं क्षिप्रगामिनम्” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3341,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तूर्णिः, पुं, (त्वरते त्वरणं वा । त्वर + “बहिश्रिश्रु- युद्रुग्लाहात्वरिभ्यो नित् ।” उणां । ४ । ५१ । इति निः स च नित् ।) मलम् । इत्युणादि- कोषः । २ । १४१ ॥ त्वरा । इति हेमचन्द्रः । २ । २३६ ॥ श्लोकः । मनः । इति संक्षिप्तसारे उणादिवृत्तिः ॥ (क्षिप्रे, त्रि । इति निघण्टुः । २ । १५ ॥ यथा, ऋग्वेदे । १० । ८८ । ६ । “मायामू तु यज्ञियानामेतामपो यत्तूर्णिश्चरति प्रजानन् ॥” “तूर्णिस्त्वरमाणः ।” इति सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-641-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तूर्णितूर्णि (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तूर्णि (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | तूर्णि (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तूर्णि 📚 ➤ फुर्तीला । तेज उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): quick, expeditious, clever, zealous, RV.; TS. ii; ŚBr. i

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तूर्णि 📚फुर्तीला । तेज🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें