🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:37:09 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपदेश
apadeśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपदेश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. व्याज । मिस । बहाना ।
२. लक्ष्य । उद्देश्य ।
३. अपने स्वरुप को छिपाना । भेष बदलना ।
४. छल । धोखा (को॰) ।
५. अस्वीकार । इनकार (को॰) ।
६. प्रसिद्धि । ख्याति (को॰) ।
७. खतरा [को॰] ।
८. बुरा स्थान । खराब जगह(को॰) ।
९. निर्देश (को॰) ।
१०. वैशेषिक न्याया के अनुसार पाँच अनुमान वाक्यों में दूसरा । हेतु [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अप-देश m. assigning, pointing out, KātyŚr.
pretence, feint, pretext, disguise, contrivance
the second step in a syllogism (i.e. statement of the reason)
a butt or mark, L.
place, quarter, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (49,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपदेशः 1 Statement, adducing (उपदेश); pointing out, mentioning the name of; नैष न्यायो यद्दातुरपदेशः Dk. 60; हेत्वपदेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनं Nyāya S.; दीक्षाया अपदेशात् Kāty. --2 (a) A pretext, pretence, plea, excuse; contrivance; केनापदेशेन पुनराश्रमं गच्छामः Ś. 2; रक्षापदेशान्मुनिहोमधेनोः R. 2. 8; व्रतापदेशोज्झितगर्ववृत्तिना V. 3. 12. (b) Guise, disguise, form; विकटदुष्टश्वापदापदेशकालगोचरं गता Māl. 7; मंत्रिपदापदेशं यौवराज्यं Dk. 101. --3 Statement of the reason, adducing a cause, the second (हेतु) of the five members of an Indian syllogism (according to the Vaiśeṣikas). --4 A butt, mark (लक्ष्य). --5 A place, quarter. --6 Refusal, rejection. --7 Fame, reputation. --8 Deceit. --9 (अपकृष्टो देशः) A bad or wrong place.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0107-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपदेश पु० अप + दिश--घञ् । लक्ष्ये, स्वरूपाच्छादनरूपे, छले, निमित्ते स्थाने च । “रक्षापदेशान्मुनिहोमधेनो रिति” रघुः । “न धर्म्मस्यापदेशेन पापं कृत्वा व्रतं चरे- दिति” । “भक्ष्यभोज्यापदेशैश्च ब्राह्मणानां च दर्शनैः” । “शौर्य्यकर्म्मापदेशेनेति” “साक्ष्यभावे प्रणिधिभिर्वयोरूप- समन्वितैः । अपदेशैश्च संन्यस्य हिरण्यं तस्य तत्त्वत इति” च मनुः । उपदेशे च । “दीक्षाया अपदेशात्” कात्या० २२, १२२ । अपदेश उपदेश इत्यर्थः । अपकृष्टोदेशः प्रा० ब० वा कृष्टपदलोपः । अपकृष्टदेशे, अनुचितस्थाने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0228,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपदेशः, पुं, (अप + दिश् + घञ् । स्थानं ।) निमित्तं । शरव्यं । स्वरूपाच्छादनं । तत्पर्य्यायः । २ व्याजः । ३ लक्ष्यं । इत्यमरः । परानिष्टकारिभिन्नशठता । इति महाभारतटीका । (ख्यातिः । कीर्त्तिः । छलं । “रक्षापदेशान्मुनिहोमधेनो- र्वन्यान् विनेष्यन्निव दुष्टसत्त्वान्” । इति रघुवंशे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-063-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें