🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:03:18 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कपट
kapaṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कपट संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ कपटी]
१. अभिप्राय साधन के लिये हृदय की बात को छिपाने की वृत्ति । छल । दंभ । धोखा । उ॰—(क) जो जिय होत न कपट कुचाली । केहि सुहात रथ, बाजि, गजाली ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) सती कपट जानेउ सुरस्वामी । सबदरसी सब अंतरजामी ।—मानस, १ ।५३ । क्रि॰ प्र॰—करना ।—रखना । यौ॰—कपटचक=चिड़िय़ा फँसाने के लिये बिखेरा दाना । फँसान की युक्ति । कपटतापस=बनावटी या बना हुआ साधु । कपटनाटक=ठगना । धोखेबाजी । कपट व्य़वहार करना । कपटप्रबंध=धोखा देने की योजना । कपटवेश=बनावटी भेस । कपटलेख्य=द्विचर्थक या जाली दस्तावेज ।
२. दुराव । छिपाव । क्रि॰ प्र॰—करना ।—रखना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपट m. n. (√ कम्प् Comm. on Uṇ. iv, 81), fraud, deceit, cheating, circumvention, MBh.; Bhartṛ.; Pañcat. &c.
कपट m. N. of a Dānava, MBh. i, 2534
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (250,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपटः, --टं Fraud, deceit, trick, cheating; कपटशतमयं क्षेत्रमप्रत्ययानां Pt. 1. 191; कपटानुसारकुशला Mk. 9. 5. --टी A measure equal to the capacity of the hollows of the two hands joined together. --Comp. --तापसः one who pretends to be an ascetic, pseudo ascetic. --पटु a. adept in deceit, deceitful, crafty; छलयन् प्रजास्त्वमनृतेन कपटपटुरैंद्रजालिकः Śi. 15. 35. --प्रबंधः a fraudulent contrivance; H. 1. --लेख्यं a forged document. --वचनं deceitful talk. --वेश a. disguised, masked. --(शः) disguise, false dress.
कपटः, --टं Fraud, deceit, trick, cheating; कपटशतमयं क्षेत्रमप्रत्ययानां Pt. 1. 191; कपटानुसारकुशला Mk. 9. 5. --टी A measure equal to the capacity of the hollows of the two hands joined together. --Comp. --तापसः one who pretends to be an ascetic, pseudo ascetic. --पटु a. adept in deceit, deceitful, crafty; छलयन् प्रजास्त्वमनृतेन कपटपटुरैंद्रजालिकः Śi. 15. 35. --प्रबंधः a fraudulent contrivance; H. 1. --लेख्यं a forged document. --वचनं deceitful talk. --वेश a. disguised, masked. --(शः) disguise, false dress.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0376-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपट स्त्री कप--अटत्, कं ब्रह्माणमपि पटति आच्छादयति पट--अच् ६ त० वा अर्द्धर्चादि । यथास्थितवस्तुनोऽन्यथा प्रकाशनरूपे हृदयस्थाभावनिगूहनरूपे च छले अमरः । “मयि सकपटं किञ्चित् क्वापि प्रणीतविलोनने” सा० द० । “नरे न्द्रसिंह! कपटं न वोढुं त्वमिहार्हसि” भा० आ० ७४ । कपटस्य भावः ष्यञ् । कापट्य न० तल् कपटता स्त्री त्व कपटत्व न० कपटभावे । कापट्यञ्च अन्यथास्थितवस्तुनीऽ- न्यथाप्रकाशनरूपव्यापारभेदः हृद्गतभावस्य प्रच्छा- दनञ्च । कपटमस्त्यस्व ठन् । कपटिक कपटयुक्ते शब्द- र० । इनि कपटिन् कपटयुक्ते त्रि० स्त्रियां ङीष् । साच (चिडा) नामगन्धद्रव्ये राजनि० । कप--अटन् । गौरा० ङीष् कपटी । परिमाणभेदे (एक आकाँड) शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1653,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपटः, पुं, क्ली, (पटतीति पटः । पट् + अच् । कस्य सतो ब्रह्मणोऽपि पटः आवरकः । यद्वा कप + अटन् ।) अयथार्थव्यवहारः । प्रतारणा । तत्प- र्य्यायः । व्याजः २ दम्भः ३ उपधिः ४ छद्म ५ कैत- वम् ६ । इत्यमरः । १ । ७ । ३० ॥ कूटम् ७ कल्कम् ८ छलम् ९ मिषम् १० कैरवम् ११ । इति शब्दरत्नावली ॥ (“नरेन्द्रसिंह ! कपटं न वोढुं त्वमिहार्हसि” । इति महाभारते १ । ७४ । १०१ ॥ दनुपुत्त्रः । यथा महाभारते १ । ६४ । २५ । “निचन्द्रश्च निकुम्भश्च कुपटः कपटस्तथा । एते ख्याता दर्नोर्वंशे दानवाः परिकीर्त्तिताः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-022-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कपट" आता है (44)
मिष छल । कपटउपधा छल । कपटउपधि जानबूझकर और का और कहना । छल । कपटकैतव धोखा । छल । कपट । धूर्तताउपाधि ओर वस्तु को और बतलाने का छल । कपटगुह्य छल । कपट । दंभव्याज मन में कोई और बात रखकर ऊपर से कुछ और करना या कहना । कपट । छल । धोखा । …भगल छल । कपट । ढोंगगृहजालिका छल । कपटधूर्तरचना छल । कपट । धौखा । दुष्टतादगा छल । कपट । धोखा । क्रि॰ प्र॰—करना ।—देना ।—खाना । यौ॰—दगाबाज । दगादारछलाई पु संज्ञा स्त्री॰ छल का भाव । कपटझपसट धोखा । दबसट । कपट । †फरेब छल । कपट । धोखा । जाल । क्रि॰ प्र॰—करना ।—देना ।—होना । यौ॰—फरेबकरा = …चलचूक धोखा । छल । कपटछलहाई पु वि॰ स्त्री॰ छली । कपटी । चालबाज । धूर्तधूताई धूर्तता । छल । कपटचुक्की † संज्ञा स्त्री॰ धोखा । छल । कपट । क्रि॰ प्र॰—खाना ।—देनाछंदबंद छल । कपट । धोखाधुत्ता † ^१ संज्ञा पुं॰ धूर्तता । दगाबाजी । कपट । छल । क्रि॰ प्र॰—देना ।—बतान…अमिलताई पु संज्ञा स्त्री॰ [हि॰ अमिल+ताई(प्रत्य॰) न मिलने का भाव । कपट । दूर दू…कूटकर्म छल । कपट । धोखादगाबाजी छल । कपट । धोखाधोखेबाजी छल । कपट । धूर्तताहिपोक्रिसी छल । कपट । फरेब । मक्कारीमाल क्षेत्र । ऊँचा क्षेत्र । ऊँचा भुखंडअनार्जव सिधाई का अभाव । टेढ़ापनकौटिल्य टेढापनधंध पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'धुंध ^१'छद्म छिपाव । गोपनकूटता कठिनाईकुटिलता टेढ़ापनजिह्मता टेढ़ापन । वक्रताचूक भूल । गलतीझाम पु संज्ञा पुं॰मक्र पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'मकर'अमीली पु संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'इमली'खोटाई बुराई । दुष्टता । क्षुद्रतातस्मा चमडे़ की कम चौड़ी और लंबी पट्टीदुराव किसी बात को दूसरे से छिपाने का भाव । अविश्वास या भय के कारण किसी से बा…मक्कर † संज्ञा पुं॰शाठ्च शठता । दुष्टता । बदमाशीदोरंगी दो- रंग या दोमुँहे होने का भाव । दोनों ओर चलने या लगने का भावनायालंकार वह विशेष अलंकार जिसके आने से नाटक का सौंदर्य अधिक बढ जाता है । विशेष—स…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें