🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:06:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कपट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कपट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कपट

अर्थ: जालसाजी, धोखादेही, चालाकी, प्रवंचना

संस्कृत: कपटः · पर्याय: व्याज, दम्भ, उपधि, छद्म, कैतव

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कपट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कपट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कपट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकपटःकपटौकपटाः
द्वितीयाकपटम्कपटौकपटान्
तृतीयाकपटेनकपटाभ्याम्कपटैः
चतुर्थीकपटायकपटाभ्याम्कपटेभ्यः
पञ्चमीकपटात् / कपटाद्कपटाभ्याम्कपटेभ्यः
षष्ठीकपटस्यकपटयोःकपटानाम्
सप्तमीकपटेकपटयोःकपटेषु
सम्बोधनहे कपटहे कपटौहे कपटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कपट
कपट
kapaṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कपट संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ कपटी]
१. अभिप्राय साधन के लिये हृदय की बात को छिपाने की वृत्ति । छल । दंभ । धोखा । उ॰—(क) जो जिय होत न कपट कुचाली । केहि सुहात रथ, बाजि, गजाली ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) सती कपट जानेउ सुरस्वामी । सबदरसी सब अंतरजामी ।—मानस, १ ।५३ । क्रि॰ प्र॰—करना ।—रखना । यौ॰—कपटचक=चिड़िय़ा फँसाने के लिये बिखेरा दाना । फँसान की युक्ति । कपटतापस=बनावटी या बना हुआ साधु । कपटनाटक=ठगना । धोखेबाजी । कपट व्य़वहार करना । कपटप्रबंध=धोखा देने की योजना । कपटवेश=बनावटी भेस । कपटलेख्य=द्विचर्थक या जाली दस्तावेज ।
२. दुराव । छिपाव । क्रि॰ प्र॰—करना ।—रखना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपट m. n. (√ कम्प् Comm. on Uṇ. iv, 81), fraud, deceit, cheating, circumvention, MBh.; Bhartṛ.; Pañcat. &c.
कपट m. N. of a Dānava, MBh. i, 2534
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (250,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपटः, --टं Fraud, deceit, trick, cheating; कपटशतमयं क्षेत्रमप्रत्ययानां Pt. 1. 191; कपटानुसारकुशला Mk. 9. 5. --टी A measure equal to the capacity of the hollows of the two hands joined together. --Comp. --तापसः one who pretends to be an ascetic, pseudo ascetic. --पटु a. adept in deceit, deceitful, crafty; छलयन् प्रजास्त्वमनृतेन कपटपटुरैंद्रजालिकः Śi. 15. 35. --प्रबंधः a fraudulent contrivance; H. 1. --लेख्यं a forged document. --वचनं deceitful talk. --वेश a. disguised, masked. --(शः) disguise, false dress.
कपटः, --टं Fraud, deceit, trick, cheating; कपटशतमयं क्षेत्रमप्रत्ययानां Pt. 1. 191; कपटानुसारकुशला Mk. 9. 5. --टी A measure equal to the capacity of the hollows of the two hands joined together. --Comp. --तापसः one who pretends to be an ascetic, pseudo ascetic. --पटु a. adept in deceit, deceitful, crafty; छलयन् प्रजास्त्वमनृतेन कपटपटुरैंद्रजालिकः Śi. 15. 35. --प्रबंधः a fraudulent contrivance; H. 1. --लेख्यं a forged document. --वचनं deceitful talk. --वेश a. disguised, masked. --(शः) disguise, false dress.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0376-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपट स्त्री कप--अटत्, कं ब्रह्माणमपि पटति आच्छादयति पट--अच् ६ त० वा अर्द्धर्चादि । यथास्थितवस्तुनोऽन्यथा प्रकाशनरूपे हृदयस्थाभावनिगूहनरूपे च छले अमरः । “मयि सकपटं किञ्चित् क्वापि प्रणीतविलोनने” सा० द० । “नरे न्द्रसिंह! कपटं न वोढुं त्वमिहार्हसि” भा० आ० ७४ । कपटस्य भावः ष्यञ् । कापट्य न० तल् कपटता स्त्री त्व कपटत्व न० कपटभावे । कापट्यञ्च अन्यथास्थितवस्तुनीऽ- न्यथाप्रकाशनरूपव्यापारभेदः हृद्गतभावस्य प्रच्छा- दनञ्च । कपटमस्त्यस्व ठन् । कपटिक कपटयुक्ते शब्द- र० । इनि कपटिन् कपटयुक्ते त्रि० स्त्रियां ङीष् । साच (चिडा) नामगन्धद्रव्ये राजनि० । कप--अटन् । गौरा० ङीष् कपटी । परिमाणभेदे (एक आकाँड) शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1653,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपटः, पुं, क्ली, (पटतीति पटः । पट् + अच् । कस्य सतो ब्रह्मणोऽपि पटः आवरकः । यद्वा कप + अटन् ।) अयथार्थव्यवहारः । प्रतारणा । तत्प- र्य्यायः । व्याजः २ दम्भः ३ उपधिः ४ छद्म ५ कैत- वम् ६ । इत्यमरः । १ । ७ । ३० ॥ कूटम् ७ कल्कम् ८ छलम् ९ मिषम् १० कैरवम् ११ । इति शब्दरत्नावली ॥ (“नरेन्द्रसिंह ! कपटं न वोढुं त्वमिहार्हसि” । इति महाभारते १ । ७४ । १०१ ॥ दनुपुत्त्रः । यथा महाभारते १ । ६४ । २५ । “निचन्द्रश्च निकुम्भश्च कुपटः कपटस्तथा । एते ख्याता दर्नोर्वंशे दानवाः परिकीर्त्तिताः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-022-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कपट" आता है (44)
मिष छल । कपटउपधा छल । कपटउपधि जानबूझकर और का और कहना । छल । कपटकैतव धोखा । छल । कपट । धूर्तताउपाधि ओर वस्तु को और बतलाने का छल । कपटगुह्य छल । कपट । दंभव्याज मन में कोई और बात रखकर ऊपर से कुछ और करना या कहना । कपट । छल । धोखा । …भगल छल । कपट । ढोंगगृहजालिका छल । कपटधूर्तरचना छल । कपट । धौखा । दुष्टतादगा छल । कपट । धोखा । क्रि॰ प्र॰—करना ।—देना ।—खाना । यौ॰—दगाबाज । दगादारछलाई पु संज्ञा स्त्री॰ छल का भाव । कपटझपसट धोखा । दबसट । कपट । †फरेब छल । कपट । धोखा । जाल । क्रि॰ प्र॰—करना ।—देना ।—होना । यौ॰—फरेबकरा = …चलचूक धोखा । छल । कपटछलहाई पु वि॰ स्त्री॰ छली । कपटी । चालबाज । धूर्तधूताई धूर्तता । छल । कपटचुक्की † संज्ञा स्त्री॰ धोखा । छल । कपट । क्रि॰ प्र॰—खाना ।—देनाछंदबंद छल । कपट । धोखाधुत्ता † ^१ संज्ञा पुं॰ धूर्तता । दगाबाजी । कपट । छल । क्रि॰ प्र॰—देना ।—बतान…अमिलताई पु संज्ञा स्त्री॰ [हि॰ अमिल+ताई(प्रत्य॰) न मिलने का भाव । कपट । दूर दू…कूटकर्म छल । कपट । धोखादगाबाजी छल । कपट । धोखाधोखेबाजी छल । कपट । धूर्तताहिपोक्रिसी छल । कपट । फरेब । मक्कारीमाल क्षेत्र । ऊँचा क्षेत्र । ऊँचा भुखंडअनार्जव सिधाई का अभाव । टेढ़ापनकौटिल्य टेढापनधंध पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'धुंध ^१'छद्म छिपाव । गोपनकूटता कठिनाईकुटिलता टेढ़ापनजिह्मता टेढ़ापन । वक्रताचूक भूल । गलतीझाम पु संज्ञा पुं॰मक्र पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'मकर'अमीली पु संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'इमली'खोटाई बुराई । दुष्टता । क्षुद्रतातस्मा चमडे़ की कम चौड़ी और लंबी पट्टीदुराव किसी बात को दूसरे से छिपाने का भाव । अविश्वास या भय के कारण किसी से बा…मक्कर † संज्ञा पुं॰शाठ्च शठता । दुष्टता । बदमाशीदोरंगी दो- रंग या दोमुँहे होने का भाव । दोनों ओर चलने या लगने का भावनायालंकार वह विशेष अलंकार जिसके आने से नाटक का सौंदर्य अधिक बढ जाता है । विशेष—स…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कपटकपट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कपट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कपट 📚 ➤ जालसाजी, धोखादेही, चालाकी, प्रवंचना
संस्कृत: कपटः · पर्याय: व्याज, दम्भ, उपधि, छद्म, कैतव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कपट 📚अभिप्राय साधन के लिये हृदय की बात को छिपाने की वृत्ति । छल । दंभ । धोख…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कपट
छल के नाम (१.७.३१) — व्याज, दम्भ, उपधि, छद्म, कैतव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें