🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:23:05 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कौटिल्य
kauṭilya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कौटिल्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. टेढापन ।
२. कुटिलता । कपट ।
३. चाणक्य का एक नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कौटिल्य m. (fr. कुटिल), N. of Cāṇakya, Daś.; Mudr.
N. of a grammarian (?), Hemac.; Mallin. on Kum. vi, 37 and on Ragh. iii f.; xv and xvii f.
कौटिल्य n. crookedness, curvature, curliness of the hair, Pāṇ. iii, 1, 23; Pañcat.
falsehood, dishonesty, Pañcat.; Rājat.
a kind of horse-radish, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (315,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कौटिल्यं 1 Crookedness(lit. and fig.). --2 Wickedness --3 Dishonesty, fraud; Pt. 2. 185. --ल्यः ‘The crooked’, N. of Cāṇakya. a celebrated writer on civil polity, (the work being known as चाणक्यनीति), the friend and adviser of Candragupta and a very important character in the Mudrārākṣasa; कौटिल्यः कुटिलमतिः स एष येन क्रोधाग्नौ प्रसभमदाहि नंदवंशः Mu. 1. 7; स्पृशति मां भृत्यभावेन कौटिल्यशिष्यः Mu. 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0427-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कौटिल्य न० कुटिलस्य भावः ष्यञ् । १ वक्रीभावे “नित्यं कौ- टिल्ये गतौ” पा० । “कौटिल्यं कचनिचये करचरणाधरत लेषु रागस्ते” का० प्र० तच्चोपपातकम् “कन्याप्रदानं तस्यैव कौटिल्यं व्रतलोपनम्” या० स्मृतेः । उपपातकशब्दे विवृतिः । स्वार्थे ष्यञ् । २ चाणक्यमुनौ पु० राजनि० “आकर्ण्य आःज्ञातम् । कौटिध्वः--कुटिलमतिः स एष येन क्रोधाग्नौ प्रसभमदाहि नन्दवंशः” मुदाराक्षसम्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2275,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कौटिल्यं, क्ली, (कुटिलस्य भावः इति ष्यञ् । चाणक्यमूलकम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ कुटिलता । यथा । “कौटिल्यं कचनिचये करचरणाधरतलेषु रागस्ते । काठिन्यं कुचयुगले तरलत्वं नयनयो- र्वसति” ॥ इति कात्यप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-207-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें