🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:40:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पाखंड
pākhaṃḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पाखंड १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पाखण्ड]
१. वेदाविरुद्ध आचार । उ॰— षट दरसन पाखंड छानबे पकरि किए बेगारी ।—धरम॰, पृ॰ ६२ ।
२. वह भक्ति या उपासना जो केवल दूसरों के दिखाने के लिये की जाय और जिसमें कर्ता की वास्तविक निष्ठा वा श्रद्धा न हो । ढोंग । आडंबर । ढकोसला ।
३. वह ब्यय जो किसी को धोखा देने के लिये किया जाय । बकभक्ति । छल । धोखा ।
४. नीचता । शरारत ।
५. जैन या बौद्ध (को॰) । मुहा॰—पाखंड फैलाना = किसी को ठगने के लिये उपाय रचना । बुरे हेतु से ऐसा काम करना जो अच्छे इरादे से किया हुआ जान पड़े । नजर फैलाना । ढकोसला खड़ा करना । जैसे,— (क) उस (साधु) ने कैसा पाखंड फैला रखा है । (ख) वह तुम्हारे पाखंड को ताड़ गया ।
पाखंड २ वि॰ पाखंड करनेवाला । पाखंडी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाखण्ड m. = (and prob. only w.r. for) पाषण्ड, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (614,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाखंडः A heretic; पाखंडचंडालयोः पापारंभकयोर्मृगीव वृकयोर्भीरुर्गता गोचरं Māl. 5. 24; दुरात्मन् पाखंडचंडाल Māl. 5.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0690-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाखण्ड त्रि० “पालनाच्च त्रयीधर्मः पाशब्देम निगद्यतं” [] इत्युक्तेः पात्रीति पा--क्विप् पाः त्रयीधर्मः तं खण्डयति खण्डि--अण् उप० स० । पाषण्डे सर्वलिङ्गिनि अमरटा- कायां भानुदीक्षितः । मूर्द्धन्यषसध्यः सर्वसमम्मतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4286-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाखण्डः, पुं, (पातीति । पा + क्विप् । पास्त्रयी- धर्म्मस्तं खण्डयतीति । खडि भेदने + पचा- द्यच् । यदुक्तम् । “पालनाच्च त्रयीधर्म्मः पाशब्देन निगद्यते । तं खण्डयन्ति ते यस्मात् पाखण्डास्तेन हेत्ना । नानाव्रतधरा नानावेशाः पाखण्डिनो मताः ॥”) पाषण्डः । इत्यमरटीकायां भानुदीक्षितः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-089-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पाखंड" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें