🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:30:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्खलित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्खलित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्खलित

अर्थ: लड़खड़ाया, फिसला, डगमगाया

संस्कृत: युद्धमर्यादायाश्चलनम् · पर्याय: छल

व्युत्पत्ति: स्खल् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्खलित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. स्खलित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्खलित (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्खलितम्स्खलितेस्खलितानि
द्वितीयास्खलितम्स्खलितेस्खलितानि
तृतीयास्खलितेनस्खलिताभ्याम्स्खलितैः
चतुर्थीस्खलितायस्खलिताभ्याम्स्खलितेभ्यः
पञ्चमीस्खलितात् / स्खलिताद्स्खलिताभ्याम्स्खलितेभ्यः
षष्ठीस्खलितस्यस्खलितयोःस्खलितानाम्
सप्तमीस्खलितेस्खलितयोःस्खलितेषु
सम्बोधनहे स्खलितहे स्खलितेहे स्खलितानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्खलित
स्खलित
skhalita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(युद्ध-नियम से) चूकना/धोखा (2.8.108) छल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्खलित वि॰ [सं॰]
१. गिरा हुआ । निकला हुआ । पतित । च्युत ।
२. फिसला हुआ । सरका हुआ ।
३. लड़खड़ाया हुआ । विच- लित । अस्थिर ।
४. चूका हुआ । उ॰—वे अपने को जितना भ्रांतिशील, स्खलितबुद्धि या सचूक समझते हैं ।—महावीरप्रसाद (शब्द॰) ।
५. नशे में चूर । मदमत्त (को॰) ।
६. हकलानेवाला (को॰) ।
७. घबड़ाया हुआ । व्याकुल । विक्षुब्ध (को॰) ।
८. टपकनेवाला । चूनेवाला (को॰) ।
९. रोका या हस्तक्षेप किया हुआ । वारित (को॰) ।
१०. बीता हुआ । व्यतीत (को॰) ।
११. अपूर्ण । अधूरा (को॰) । यौ॰—स्खलितगति = जो चलने में लड़खड़ाता या डगमगाता हो । स्खलितबुद्धि = (१) अवसर पर जिसकी बुद्धि काम न करे । (२) मंदबुद्धि । स्खलितवीर्य = (१) जिसका पराक्रम या शक्ति विफल हो गई हो । (२) जिसका वीर्य स्खलित या क्षरित हो गया हो ।
स्खलित २ संज्ञा पुं॰
१. भूल । चूक । भ्रांति ।
२. धर्मयुद्ध के नियमों को छोड़कर, युद्ध में छल कपट या घात करना ।
३. लड़ख- ड़ाना । डगमगाना (को॰) ।
४. सन्मार्ग से विचलन (को॰) ।
५. दोष । पाप (को॰) ।
६. झाँसा । कूट चाल (को॰) ।
७. क्षरण । स्राव (को॰) ।
८. विफलता (को॰) ।
९. हानि । क्षति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्खलित mfn. stumbling, tripping, unsteady (as a gait), MBh.; Kāv. &c.
dropping falling, dripping, trickling down, Mālatīm.
intoxicated, drunk, W.
stammering, faltering (speech), Kāv.; Kathās.
stopped, checked, obstructed, impeded, interrupted, frustrated, baffled, Kāv.; Pañcat.; BhP.
confounded, perplexed by (instr.), Śiś.
incomplete, deficient (opp. to उल्बण), ŚāṅkhBr.
erring, failing, blundering in (loc.), Śak.
awkward about (loc.), VarBṛS.
स्खलित (अम्), n. the act of tripping, stumbling, staggering, MBh.; R. &c.
mistake, error, failure, blunder, blundering in (loc. or comp.), ib.
loss, deprivation, Ratnāv.
circumvention, stratagem (in war), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1257,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्खलित p. p. [स्खल्-क्त] 1 Stumbled, slipped, tripped. --2 Fallen, dropped down. --3 Shaking, wavering, fluctuating, unsteady. --4 Intoxicated, drunk. --5 Stammering, faltering; Ku. 5. 56. --6 Agitated, disturbed. --7 Erring, blundering. --8 Dropped, emitted. --9 Dripping, trickling down. --10 Interrupted, stopped. --11 Confounded. --12 Gone. --तं 1 Stumbling, tripping, a fall. --2 Deviation from the right course. --3 Error, blunder, mistake; गोत्रस्खलित Ku. 4. 8. --4 Fault, sin, transgression. --5 Deceit, treachery. --6 Circumvention, stratagem. --Comp. --सुभगं ind. dashing or flowing along in a charming manner Me. 28.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1143-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्खलित न० स्खल--भावे क्त । १ कूटयुद्धादौ प्रवृत्त्या वीर- मर्य्यादातः १ पतने २ स्खलनमात्रे च अमरः । कर्त्तरि क्त । ३ चलिते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5341,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्खलितं, क्ली, (स्खल + क्तः ।) कूटयुद्धादिना युद्धमर्य्यादायाः स्खलनम् । तत्पर्य्यायः । छलम् । २ । इत्यमरः । २ । ८ । १०८ ॥ भ्रंशः । त्रि, चलितम् । इति मेदिनी । ते, १६४ ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ६७२ । “सौधगवाक्षगतापि हि दृष्टिस्तं स्थितिकृत- प्रयत्नमपि । द्विमगिरिशिखरस्खलिता गङ्गेवैरावतं हरति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-431-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्खलित" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्खलितस्खलित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: स्खलित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्खलित 📚 ➤ लड़खड़ाया, फिसला, डगमगाया
संस्कृत: युद्धमर्यादायाश्चलनम् · पर्याय: छल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्खलित 📚गिरा हुआ । निकला हुआ । पतित । च्युत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
स्खलित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • स्खलित: स्खल् + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬