🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:25:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कातर
kātara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अधीर (3.1.26) अधीर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कातर १ वि॰ [सं॰] [संज्ञा कातरता]
१. अधीर । व्याकुल । चंचल ।
२. डरा हुआ । भयभीत ।
३. डरपोक । बुजदिल । उ॰— कोउ कातर युद्ध परात समय (शब्द॰) ।
४. आर्त । दु:खित । उ॰— कातर वियोगिन दुखद रन कीभूमी पावस नभ भई । भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ ११० । यौ॰—कातोरोक्ति पु (१) दु:ख से भरा वचन । (२) विनती । आर्तविनय ।
५. विवश । लाचार । (को॰) ।
कातर २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घडनैल ।
२. एक प्रकार की मछली ।
कातर ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कर्तरी] जबडा । चोभर ।—(कलंदर) ।
कातर ४ संज्ञा स्त्री॰[सं॰ कतृ = कातनेवाला] कोल्हू में लकडी का वह तख्ता जिसपर हाँ कनेवाला बैठता है और जो कोल्हु का कमर से लगा हुआ उसक चारों और घूमता है । इसी में बैल जोते जाते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कातर mf(आ)n. (etym. doubtful, perhaps from कतर, ‘uncertain as to which of the two’, BRD.), cowardly, faint-hearted, timid, despairing, discouraged, disheartened, confused, agitated, perplexed, embarrassed, shrinking, frightened, afraid of (loc. or inf. or in comp.), R.; Mṛcch.; Ragh.; Megh.; Śak.; Pañcat.; Hit.
कातर m. a kind of large fish (Cyprinus Catla, कातल), L.
N. of a man (see कातरायण)
कातर n. (in स-कातर) ‘timidity, despair, agitation’.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (270,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कातर a. [ईषत्तरतिस्वकार्यासीद्धिं गच्छति, तॄ-अच् कोः कादेशः Tv.] 1 Cowardly, timid, discouraged; वर्जयंति च कातरान् Pt. 4. 42; Amaru. 7, 30, 75; R. 11. 78; Me. 77. --2 Distressed, grieved, afraid; किमेवं कातरासि Ś. 4. --3 Agitated; perplexed, confused; Bh. 1. 60. --4 Tremulous through fear (as eyes); R. 2. 52; Amaru. 79. --रः 1 A large kind of fish. --2 A boat, raft.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0392-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कातर त्रि० ईषत्तरति स्वकार्य्यसमाप्तिं गच्छति तॄ--अच् कोः कादेशः । १ अधीरे, व्यसनाकुले अमरः २ भीते, ३ विवशे, ४ चञ्चले च । “घेन्वा तदध्यासितकातराक्ष्या” रघुः । “तयोः समापत्तिषु क्रातराणि” कुमा० । “कातरोऽपि यदि चोद्गतार्चिषा” रघुः । “मद्गेहिन्याः पिय इति सखे! चेतसा कातरेण” मेघ० । “विद्धा मृगी व्याध- शिलीमुखेन मृगोऽपि तत्कातरवीक्षणेन” उद्भटः । के जले आतरति प्लवते न तु विशेषती मज्जति । ५ उडुपे । (कातला) ६ मत्स्यभेदे पुंस्त्री स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । ७ ऋषिभेदे पु० ततः गोत्रे नडा० फक् । कातरायण तद्गोत्रापत्ये पुंस्त्री । भावे ष्यञ् । कातर्य्य व्याकुल- तायां न० “कातर्य्यं केवला नीतिः शौर्य्यं श्वापदचेष्टितम्” रघु । तल् कातरता स्त्री, त्व कातरत्व न० तदर्थे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1862,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कातरः, त्रि, (कु कष्टेन तरतीति । कु + तॄ + अच् । कोः कादेशः ।) व्यसनाकुलचित्तः । व्याकुलः । तत्पर्य्यायः । अधीरः २ । इत्यमरः । ३ । १ । २६ ॥ (यथा रघुः ११ । ७८ । “कातरोऽसि यदि वोद्गतार्चिषा तर्ज्जितः परशुधारया मम” ॥)
कातरः, पुं, (कं जलं आतरति । क + आ + तॄ + अच् ।) कातलमत्स्यः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-083-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कातर" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें