🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:51:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आर्त
ārta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आर्त, आर्त्त वि॰ [सं॰] [संज्ञा आर्ति]
१. पीड़ित । चोट खाया हुआ ।
२. दु:खित । दुखी । कातर ।
३. अस्वस्थ ।
४. नश्वर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर्त mfn. (optionally also written आर्त्त, whence erroneously derived fr. √ ऋत् or even regarded as irreg. formation fr. √ अर्द्; see also Weber in ŚBr. p. 339, l. 20 ff.) fallen into (misfortune), struck by calamity, afflicted, pained, disturbed
injured
oppressed, suffering, sick, unhappy, ŚBr.; TS.; Mn.; R.; Śak.; Ragh. &c.
आर्त &c. See 2. आर् (आ-√ ऋ).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (149,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर्त a. [आ-ऋ-क्त] 1 Afflicted with, struck by, suffering from, pained by; usually in comp., कामार्त, क्षुधार्त तृषार्त &c. --2 Sick, diseased; आर्तस्य यथौषधं R. 1. 28; Ms. 4. 236. --3 Distressed, afflicted, struck by calamity, oppressed, unhappy; आर्तत्राणाय वः शस्त्रं न ग्रहर्तुमनागसि Ś. 1. 11, R. 2. 28, 8. 31, 12. 10, 32. --4 Perishable (विनाशिन्). --Comp. --नादः, --ध्वनिः, स्वरः a cry of distress, --बधुः, --साधुः a friend of the distressed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0256-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आर्त्त त्रि० आ + ऋ--क्त । १ पीडिते, २ दुःखिते, ३ असुस्थे च । अप्राप्तलिङ्गसंज्ञकस्यैव धातोर्वृद्धिं वदन् दुर्गादासः अर्त्तप- दसिद्धिं कर्त्तुमशक्नुवन् प्रत्याख्येयः । आर्त्तरवः आर्तनादः इत्यादि । “द्वेष्योऽपि सम्मतः शिष्टस्तस्यार्त्तस्य यथौषधम्” “तुमुलेनार्त्तरवेण वेजिताः” । “बलमार्त्तभयोपशान्तये” “तदीयमाक्रन्दितमार्त्तसाधोः” । “राजापि यद्वियोगार्त्तः” “अभिपेदे निदाघार्त्ता” इति च रघुः । “न दुर्वहश्रोणिपयोध- रार्त्ता” कुमा० “विदितवात्तावार्त्तौ” दश० अत्र विदित वार्त्तौ आर्त्तौ इत्येव च्छेदः साधुः तद्व्याख्यानेऽस्माभिर्य- दन्यथाच्छेदमभिप्रेत्य व्याख्यातं न तत् साधु । “नार्त्तोऽप्य- पवदेद्विप्रान्” मनुः । “सुस्थेनार्त्तेन वा दत्तं श्रावितं धर्म- कारणात्” शु० त० स्मृतिः “आर्त्तार्त्तेमुदिता हृष्टे प्रवासे मलिना कृशाः” शु० त० स्क० पु० “आर्त्तिर्नाशोऽ- स्त्यस्य अच्” । ४ विनाशिनि “अतोन्यदार्त्तम्” वृह० उ० । “अतएतस्माद् ब्रह्मणोऽशनायाद्यतीतात्मस्वरूपान्नित्यतृ- प्ताद्यदन्यदविद्याविषयमेषणालक्षणं वस्त्वन्तरम् तद् आर्त्तं विनाशि, आर्तिपरिगृहीतम्” शाङ्क० भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0807,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आर्त्तः, त्रि, (आङ् + ऋ + क्तः ।) पीडितः । असुस्थः । यथा, -- “आर्त्तानां मार्गमाणानां प्रायश्चित्तानि ये द्विजाः । जानन्तो न प्रयच्छन्ति तेऽपि तद्दोषभागिनः” ॥ इति प्रायश्चित्ततत्त्वं ॥ (दुःखितः, कातरः, शोका- भिभूतः, उद्वेजितः, विरक्तः, अपकृतः, उत्पी- डितः । यथा शाकुन्तले, प्रथमाङ्के । [] “आर्त्तत्राणाय वः शस्त्रं न प्रहर्त्तुमनागसि” । “द्वेष्योऽपि सम्मतः शिष्टस्तस्यार्त्तस्य यथौषधम्” । इति रघौ । १ । २८ । (तथा च चरके ॥ “नाश्विनावार्त्तं भेषजेनोपपादयेतां” । इति ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-189-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आर्त" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें