🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:57:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्याकुल
vyākula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(शोक से) किंकर्तव्यविमूढ़ (3.1.43) विहस्त
व्यग्र (3.3.198) उलझा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्याकुल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जो भय या दुःख के कारण इतना घबरा गया हो कि कुछ समझ न सके । बहुत घबराया हुआ । विकल ।
२. जिसे किसी बात की बहुत अधिक उत्कंठा या कामना हो ।
३. कातर ।
४. वह जो इधर उधर चलता, दमकता या हिलता डुलता हो । (को॰) ।
५. वह जो किसी से आवृत वा पूरित हो (को॰) । यौ॰—व्याकुलचित=व्याकुलचेता । व्याकुलमना । व्याकुललोचन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्—आकुल See s.v.
व्य्-आकुल mf(आ)n. (fr. 3. वि + आ-कुल) entirely filled with or full of (instr. or comp.), MBh.; Kāv. &c.
intently engaged in or occupied with (comp.), Kālid.; Prab.
bewildered, confounded, perplexed, troubled, MBh.; Kāv. &c.
confused, disordered (अम् ind.), ib.
quivering (as lightning), Uttarar.
व्य्-आकुल m. N. of a king, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1028,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्याकुल a. 1 Agitated, perplexed, bewildered, distracted; शोकव्याकुल, बाष्प˚. --2 Alarmed, troubled, frightened; वृष्टिव्याकुलगोकुल Gīt. 4. --3 Full of, overtaken by. --4 Intently engaged in, busy with; आलोके ते निपतति पुरा सा बलिव्याकुला वा Me. 85. --5 Flashing, moving about; U. 3. 43. --Comp. --आत्मन, चित्त, -चेतस्, -मनस् a. bewildered in mind, having a perplexed or distracted mind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1021-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्याकुल त्रि० वि + आ + कुल--क । रोगादिना इतिकर्त्तव्य- तानिश्चयविहीने अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4986,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्याकुलः, त्रि, (विशेषेण आकुलः ।) शोकादिभि- रितिकर्त्तव्यताशून्यः । तत्पर्य्यायः । विहस्तः २ । इत्यमरः ॥ (यथा, महाभारते । ५ । १७७ । २५ । “रुरोद सा शीकवती वाष्पव्याकुललोचना ॥” उपद्रुतः । यथा, भागवते । १ । ३ । २८ ॥ “एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् । इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मृडयन्ति युगे युगे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-545-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्याकुल" आता है (60)
अधीर धैर्यरहित । घबराया हुआ । उद्विग्न । व्यग्र । बेचैन । व्याकुल । विह्वलकातर अधीर । व्याकुल । चंचलविकल विह्वल । व्याकुल । बेचैनपिंजल जिसका चेहरा पीला या फीका पड़ गया हो । व्याकुल । घबराया हुआअधैर्य धैर्य का अभाव । घबड़ाहट । व्याकुलता । उद्विग्नता । चंचलता । उतावलापनआविग्न उद्विग्न । व्याकुलव्यग्र घबराया हुआ । व्याकुलव्यस्त घबराया हुआ । व्याकुलआकुलित व्याकुल । घबराया हुआदुधित भयभीत । व्याकुल । घबराया हुआ । दुःखी । पीड़ितपर्युत्सुक व्याकुल । उद्विग्नव्याक्षिप्त व्याकुल । हतबुद्धि । घबड़ाया हुआविसूत्र अव्यवस्थित । उद्विग्न । व्याकुलविहस्तित व्याकुल । घबड़ाया हुआअखलि विं॰ आकुल । व्याकुलकुचैन पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ कष्ट । दुःख । व्याकुलताबिहाल व्याकुल । बेचैनबेचैन जिसे किसी प्रकार चैन न पड़ता हो । व्याकुल । विकल । बेकलबेहाल व्याकुल । विकल । बेचैनहलबला अधीर । व्यग्र । व्याकुलक्षोभी उद्वेगशील । व्याकुल । चंचलपरेशान दुःख या संताप के कारण व्यग्र । व्याकुल । उद्विग्नबेकरार जिसे शांति या चैन न हो । घबराया हुआ । व्याकुल । बिकलविकलित व्याकुल । बेचैनहतचेता कोई निश्चय न कर पाने से ऊहा- पोह में पड़ा हुआ । घबड़ाया हुआ । व्याकुलअकुलाता पु वि॰ अकुलता से युक्त । व्याकुलविलक्खा पु वि॰ उदास । व्याकुल । बिलखता हुआ । व्यथितविललंती पु वि॰ स्त्री॰ विलाप करकी हुई । दुःखी । व्यग्र । व्याकुलविमर्षित अशांत । क्षुब्ध । व्याकुल । परेशानआतुर वी॰विधुर दुःखीविलक्ष अचंभे में पड़ा हुआ । आश्चर्यचकितविहस्त पंडित । विद्वान्विह्वल भय या इसी प्रकार के मनोवेग के कारण जिसका चित्त ठिकाने न हो । घबराया हु…व्याहत मना किया हुआ । निवारित । निषिद्धक्षुब्ध आंदोलित । चंचल । अधीरविमनस्क जिसका मन उचटा हो । जिसका मन न लगता हो । अनमनाव्यासक्त जो आसक्त हुआ हो । जिसका मन बेतरह आ गया होविक्षिप्त फेंका या छितराया हुआअकल जिसके अवयव न हों । अवयवरहिततृपल प्रसन्न । खुशअभिभूत पराजित । हराया हुआउत्पिंजर मुक्ता किया हुआआधूत वु॰उन्मनस्क खोए हुए मनवाला । अन्यमनस्कक्षोभित पु वि॰उन्मुग्ध अत्यंत आसक्तसंप्रक्षुभित जो विशेष रूप से उत्तेजित या क्षुब्ध हो । यौ॰—संप्रक्षुभितमानस = जिसका …अचेत चेतनारहित । संज्ञाशून्य । बैसुध । बैहोश । मूर्च्छितकादर डरपोक । भीरू । बुजदीलगहबर पु वि॰बिकल † वि॰आतुरी पु संज्ञा स्त्री॰बिचेत पु † वि॰बिहबल पु वि॰बेताब जिसमें ताब या ताकत न हो । दुर्बल । कमजोरबदहवास बेहोश । अचेतविकरार पु ^१ वि॰ विकराल । भयंकर । डरावनावितपन्न वह जो किसी काम में कुशल हो । व्युत्पन्न । दक्ष । प्रधीणअतंद्रिक आलस्यरहित । निरालस्य । चुस्त । चंचल
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें