🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:15:21 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विह्वल
vihvala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
घबराया/शिथिल (3.1.44) विक्लव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विह्वल वि॰ [सं॰]
१. १ भय या इसी प्रकार के मनोवेग के कारण जिसका चित्त ठिकाने न हो । घबराया हुआ । अशांत । क्षुब्ध । व्याकुल ।
२. डरा हुआ । भय में अभिभूत (को॰) ।
३. उन्नत्त ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-ह्वल mf(आ)n. agitated, perturbed, distressed, afflicted, annoyed (अम् ind.), MBh.; Kāv. &c.
वि-ह्वल m. myrrh, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1003,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विह्वल a. 1 Agitated, disquieted, perturbed, confused; R. 8. 37. --2 Overcome with fear, alarmed. --3 Delirious, beside oneself. --4 Afflicted, distressed; Bh. 3. 59; Ku. 4. 4. --5 Desponding. --6 Fused, liquid.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1003-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विह्वल त्रि० वि + ह्वल--अच् । १ भयादिना व्याकुले अमरः । २ विलीने च हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4940,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विह्वलः, त्रि, (वि + ह्वल + अच् ।) भयादिना- भिभूतः । स्वाङ्गधारणाशक्तः । तत्पर्य्यायः । विक्लवः २ । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । ८ । ३७ । “क्षणमात्रसखीं सुजातयोः स्तनयोस्तामवलोक्य विह्वला । निमिमील नरोत्तमप्रिया हृतचन्द्रा तमसेव कौमुदी ॥”) विलीनम् । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-465-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विह्वल" आता है (14)
अधीर धैर्यरहित । घबराया हुआ । उद्विग्न । व्यग्र । बेचैन । व्याकुल । विह्वलविकल विह्वल । व्याकुल । बेचैनविह्वलित विह्वलतायुक्त । विह्वल । यौ॰—विह्नलितद्दष्टि = दे॰ 'विह्वल द्दष्ट' । व…बीभल † वि॰ रसविह्वल । विह्वल । रसिकभंभर विह्वल । चंचल । तरल । यौ॰—भंभरनेनी(पु) = चंचल नेत्रवाली । भ्रमभंभर = भ…भिंभर पु वि॰ चंचल । चपल । विह्वलआकुल व्यग्र । घबराया हुआक्षुब्ध आंदोलित । चंचल । अधीरप्रचलित जारी । चलता हुआ । जिसका चलन हो । जैसे, प्रचलित प्रथा, प्रचलित सिक्का, …समाविग्न भीत या डर हुआसमाविद्ध जिसका संयोग या संघटन हुआ होव्यवदीर्ण विदीर्ण । टुकड़े टुकड़े किया हुआ । छिन्न भिन्नअचेत चेतनारहित । संज्ञाशून्य । बैसुध । बैहोश । मूर्च्छितसंदिग्घ जिसमें किसी प्रकार का संदेह हो । संदेहपूर्ण । संशयजनक । मुश्तवह
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें