🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:55:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विकल
vikala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विकल १ वि॰ [सं॰]
१. विह्वल । व्याकुल । बेचैन ।
२. कलाहीन । अंशनहित ।
३. खडित । अपूर्ण । जैसे—विकलांग ।
४. घटा हुआ । ह्नासप्राप्त ।
५. अस्वाभाविक । अनैसर्गिक ।
६. असमर्थ ।
७. त्रस्त । भयभीत । डरा हुआ (को॰) ।
८. प्रभाव रहित । प्रभावहीन (को॰) ।
९. हतोत्साह । जिसका उत्साह समाप्त हो गया हो (को॰) ।
विकल २ संज्ञा पुं॰ दे॰ विकला—५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि—कल See s.v.
वि-कल mf(आ, or ई)n. deprived of a part or a limb or a member, mutilated, maimed, crippled, impaired, imperfect, deficient in or destitute of (instr. or comp.; cf. Pāṇ. ii, 1, 31, Sch.), Up.; Mn.; MBh. &c.
confused, agitated, exhausted, unwell, depressed, sorrowful, MBh.; Kāv.; Kathās.
वि-कल m. N. of a son of Śambara, Hariv.
of a son of Lambodara, BhP.
of a son of Jīmūta, VP.
of another man, Cat.
वि-कल f(आ or ई). a woman in whom menstruation has begun, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (950,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विकल a. 1 Deprived of a part or member, defective, imperfect, maimed, mutilated; कूटकृद्विकलेंद्रियाः Y. 2. 70; Ms. 8. 66; U. 4. 24. --2 Frightened, alarmed; Māl. 5. 20. --3 Devoid or destitute of (in comp.); आरामाधिपतिर्विवेकविकलः Bv. 1. 31; प्रसूति˚ Ś. 6. 24; Pt. 5. 8; Mk. 5. 41. --4 Agitated, weakened, dispirited, unnerved, drooping, sinking, languid; किमिति विषीदसि रोदिषि विकला विहसति युवतिसभा तव सकला Gīt. 9; विरहेण विकलहृदया Bv. 2. 71, 164; श्रुतियुगले पिकरुतविकले Gīt. 12; वहति विकलः कायो मोहं न मुंचति चेतनां U. 3. 31; Māl. 7. 1, 9. 12. --5 Ineffective, useless; Pt. 5. 9. --6 Wanting, failing. --7 Withered, decayed. --ला --ली A woman during her courses. --Comp. --अंग a. having a redundant or deficient limb. --इंद्रिय a. having impaired or defective organs of sense. --करण a. with drooping limbs, languid; U. 3. 22. --करुण a. helpless, piteous; Māl. 9. 11; U. 1. 28. --पाणिकः a cripple.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0965-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विकल त्रि० विरुद्धा कला यस्य । १ विह्वले, २ स्वभावहीने त्रिका० । ३ कलाहीने च । ४ ऋतुमत्यां स्त्रियां स्त्री रत्नमा० वा ङीष । विभक्ता कला यया प्रा० व० ब० । ५ कलाषष्टिभागे स्त्री “विकलानां कला षष्ट्या” ज्यो० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4890,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विकलः, त्रि, (विगतः कलो व्यक्तध्वनिर्यस्य ।) विह्वलः । इति जटाधरः ॥ स्वभावहीनः । इति भरतः ॥ (यथा, महाभारते । १ । ४९ । ११ । “विधवानाथविकलान् कृपनांश्च बभार सः । सुदर्शः सर्व्वभूतानामासीत् सोम इवापरः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-371-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विकल" आता है (15)
अचैन बेचैनी । व्याकुलता । विकलता । दुःख । कष्टबेकल पु † वि॰ व्याकुल । विकल । बेचैनबेचैन जिसे किसी प्रकार चैन न पड़ता हो । व्याकुल । विकल । बेकलबेहाल व्याकुल । विकल । बेचैनबिकरार ‡ ^१ वि॰ ब्याकुल । विकल । बेचैनअंतर्मना व्याकुलचित्त । घबड़ या हुआ । विकलरंड धूर्त । चालाकविधुर दुःखीव्याकुल वह जो भय या दुःख के कारण इतना घबरा गया हो कि कुछ समझ न सके । बहुत घबरा…विक्षिप्त फेंका या छितराया हुआतंग घोड़ों की जीन कसने का तस्मा । घोड़ों की पेटी । कसनअचेत चेतनारहित । संज्ञाशून्य । बैसुध । बैहोश । मूर्च्छितबेताब जिसमें ताब या ताकत न हो । दुर्बल । कमजोरहैरान आश्चर्य । स्तब्ध । चकित । दंग । भौचक्का । जैसे,—(क) मैं उसे एकबारगी यह…बदहवास बेहोश । अचेत
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें