🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:07:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विकल्प
vikalpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जिनके पहले षष्ठी-विभक्ति का पद हो, ऐसे सेना, छाया, शाला, सुरा, निशा (3.5.40) नृसेना · श्वनिशम् · गोशालम् · गोशाला
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विकल्प संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भ्रांति । भ्रम । धोखा ।
२. एक बात मन में बैठाकर फिर उसके विरुद्ध सोच विचार । संकल्प का उलटा ।
३. विपरीत कल्पना । विरुद्ध कल्पना ।
४. विशेष रूप से कल्पना करना या निर्धारित करना । जैसे,—दंड विकल्प ।
५. विविध कल्पना । नाना भाँति से कल्पना करना ।
६. कई प्रकार की विधियों का मिलना । विशेष—मीमांसा में विकल्प दो प्रकार का माना गया है—एक व्यवस्थायुक्त, दूसरा इच्छानुयायी । जिसमें दो प्रकार की विधियाँ मिलती हों, उसे व्यवस्थायुक्त कहते हैं । यथा 'दर्श पौर्णमास याग में यव द्वारा होम करे, ब्रीहि द्वारा होम करे इसमें दो प्रकार की विधियाँ हैं । इनमें यदि कर्ता यव से होम करे या ब्रीहि से तो यह इच्छानुयायी विकल्प होगा । इच्छा विकल्प में आठ दोष होते हैं-प्रमाणत्व परित्याग, अप्रामाणय कल्पना, अप्रामाण्योपजीवन और प्रामाण्यहानि । ये चारों उक्त दोनों में लगने से आठ हो जाते हैं ।
७. योग शास्त्रानुसार पचविध चित्तवृत्तियों में एक । विशेष—यह चित्तवृत्ति ऐसे शब्दज्ञान की शक्ति है जिसका वाच्य वस्तु नहीं होती । इसमें मनुष्य इस बात की खोज नहीं करता कि अमुक शब्द का वाच्य कोई पदार्थ है या नहीं, अथवा हो सकता है या नहीं । परंपरा से उसके वाच्य के संबंध में जैसा लोग मानते आते है वैसा ही वह भी मान बैठता है । जैसे,—पारस पत्थर न मिला और न किसी ने देखा है । पर पारस पत्थर शब्द से लोग यही समझते हैं कि कोई ऐसा पत्थर है, जिसके स्पर्श से लोहा सोना हो जाता है । इस प्रकार के शब्दों के वाच्य के संबंध में जो वृत्ति चित्त में उत्पन्न होती है, उसे विकल्प कहते हैं ।
८. अवांतर कल्प ।
९. एक काव्यालंकार जिसमें दो विरुद्ध बातों को लेकर कहा जाता है कि या तो यही होगा या यही । जैसे,—कै लखिहौं मुख मोहन को कै पलास प्रसून की आगि जरौंगी ।
१०. वैचित्र्य । विलक्षणता ।
११. समाधि का एक भेद जिसे सविकल्प कहते हैं । १२ व्याकरण में एक ही विषय के कई नियमों में से किसी एक का इच्छानुसार ग्रहण ।
१३. गणना (को॰) ।
१४. उपाय (को॰) ।
१५. कथन । वक्तव्य (को॰) ।
१६. उत्पत्ति (को॰) ।
१७. देवता । ईश्वर (को॰) ।
१८. कूटयुक्ति । कला (को॰) ।
विकल्प आपत्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] कौटिल्य द्वारा व्याख्यात वह आपत्ति जो दूसरे मार्ग के अवलंवन से वचाई जा सकती हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—कल्प m. (for 2. See under वि-√ कॢप्) an intermediate Kalpa, the interval between two Kalpas. (q.v.), BhP.
वि-कल्प &c. See under वि-√ कॢप्.
2. वि-कल्प m. (for 1. See p. 950, col. 1) alternation, alternative, option, ŚrS.; Mn.; VarBṛS. &c. (˚पेन ind. ‘optionally’)
variation, combination, variety, diversity, manifoldness, KātyŚr.; MBh. &c.
contrivance, art, Ragh.
difference of perception, distinction, Nyāyas.; BhP.
indecision, irresolution, doubt, hesitation, MBh.; Kāv. &c.
admission, statement, BhP.
false notion, fancy, imagination, Yogas.; Gīt.
calculation, VarBṛS.
mental occupation, thinking, L.
= कल्प-स्थान, Car.
a god, BhP. (Sch.)
(in rhet.) antithesis of opposites, Pratāp.
(in gram.) admission of an option or alternative, the allowing a rule to be observed or not at pleasure (वेति विकल्पः, Pāṇ. i, 1, 44, Sch.)
a collateral form, VarBṛS.
pl. N. of a people, MBh. (C. विकल्य)
वि-कल्प mfn. different, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (950,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विकल्पः 1 Doubt, uncertainty, indecision, hesitation; तत्सिषेवे नियोगेन स विकल्पपराङ्मुखः R. 17. 49. --2 Suspicion; Mu. 1. --3 Contrivance, art; मायाविकल्परचितैः R. 13. 75. --4 Option, alternative (in gram.). --5 Sort, variety. --6 An error, a mistake, ignorance. --7 Distinction. --Comp. --उपहारः an optional offering. --जालं a net-like indecision, a dilemma.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0966-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विकल्पः, पुं, (विरुद्धं कल्पनमिति । वि + कृप + घञ् ।) भ्रान्तिः । (यथा, देवीभाग- वते । १ । १९ । ३२ । “विकल्पोपहतस्त्वं वै दूरदेशमुपागतः । न मे विकल्पसन्देहो निर्व्विकल्पोऽस्मि सर्व्वथा ॥”) कल्पनम् । इति मेदिनी । पे, ॥ (यथा, भाग- वते । ५ । १६ । २ । “तत्रापि प्रितव्रतरथचरणपरिखातैः सप्तभिः सप्त सिन्धवः उपकॢप्ताः । यत एतस्याः सप्त- द्वीपविशेषविकल्पस्त्वया भगवन् खलु सूचितः ॥” संशयः । यथा, रघुः । १७ । ४९ । “रात्रिन्दिवविभागेषु यथादिष्टं महीक्षिताम् । तत्सिषेवे नियोगेन स विकल्पपराङ्मुखः ॥” नानाविधः । यथा, मनुः । ९ । २२८ । “प्रच्छन्नं वा प्रकाशं वा तन्निषेवेत यो नरः । तस्य दण्डविकल्पः स्याद्तथेष्टं नृपतेस्तथा ॥”) विविधकल्पः । स च द्विविधः । व्यवस्थितः । एच्छिकश्च । सोऽप्याकाङ्क्षाविरहे युक्तः । तथा च भविष्ये । “स्मृतिशास्त्रे विकल्पस्तु आकाङ्क्षापूरणे सति ॥” इच्छाविकल्पेऽष्टदोषाः । यथा, -- [] “प्रमाणत्वाप्रमाणत्वपरित्यागप्रकल्पना । प्रत्युज्जीवनहानिभ्यां प्रत्येकमष्टदोषता ॥” व्रीहिभिर्यजेत यवैर्यजेत इति श्रूयते । तत्र व्रीहिप्रयोगे प्रतीतयवप्रामाण्यपरित्यागः । अप्रतीतयवाप्रामाण्यपरिकल्पनम् । इदन्तु पूर्व्व- स्मात् पृथक् वाक्यं अन्यथा समुच्चयेऽपि याग- सिद्धिः स्यात् । अतएव विकल्पे न उभयः शास्त्रार्थ इत्युक्तम् । प्रयोगान्तरे यवे उपा- दीयमाने परित्यक्तयवप्रामाण्योज्जीवनं स्वीकृत- यवाप्रामाण्यहानिरिति चत्वारो दोषाः । एवं व्रीहावपि चत्वारः । इत्यष्टौ दोषा इच्छा- विकल्पे । तथा चोक्तम् । “एवमेवाष्टदोषोऽपि यद्व्रीहियववाक्ययोः । विकल्प आश्रितस्तत्र गतिरन्या न विद्यते ॥” इति ॥ एकार्थतया विविधं कल्प्यते इति विकल्पः । तस्मादष्टदोषभिया उपोष्य द्वे तिथी इत्यत्र न इच्छाविकल्पः किन्तु व्यवस्थितविकल्पः । इत्येकादशीतत्त्वम् ॥ (अवान्तरः कल्पः । यथा, भागवते । २ । ८ । ११ । “यावान् कल्पो विकल्पो वा यथा कालोऽनु- मीयते ॥” देवता । यथा, भागवते । १० । ८५ । ११ । “वैकारिको विकल्पानां प्रधानमनुशायि- नाम् ॥” “विविधं आधिदैवाध्यात्माधिभूतभेदेन कल्प्यन्ते इति विकल्पा देवास्तेषां कारणं वैकारिकः सात्त्विकोऽहङ्कारश्च त्वम् ॥” इति तट्टीकायां स्वामी ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-371-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विकल्प" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें