🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:55:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्षुब्ध
kṣubdha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षुब्ध १ वि॰ [सं॰]
१. आंदोलित । चंचल । अधीर ।
२. व्याकुल । विह्वल ।
६. भयभीत । डरा हुआ ।
४. कुपित । क्रुद्ध ।
क्षुब्ध २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मथानी की डंडी ।
२. एक प्रकार का रतिबंध या कामशास्त्र की क्रिया ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षुब्ध mfn. agitated, shaken, MBh. iii, 12544
expelled (as a king), Pāṇ. vii, 2, 18; Siddh.
agitated (mentally), excited, disturbed (in comp. with चित्त or मनस्), Suśr.
क्षुब्ध m. the churning-stick, Pāṇ. vii, 2, 18
a kind of coitus.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (331,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षुब्ध p. p. 1 Agitated, shaken, unsteady. --2 Disturbed. --3 Afraid. --ब्धः 1 A churning stick; शोभैव मंदरक्षुब्धक्षुभितांभोधिवर्णना Śi. 2. 107. --2 A particular mode of sexual enjoyment.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0439-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षुब्ध पु० क्षुभ नि० करणे क्तः । १ मन्यानदण्डे हेम० । “मुधैव मन्द- रक्षुब्ध क्षोभिताम्भोधिवर्णना” माघः २ क्षोभयुक्ते त्रि० । “पार्श्वो- परि पदे कृत्वा योनिंलिङ्गेन ताडयेत् । बाहुभ्यां धारणं गाढं बन्धोऽयं क्षुब्धसंज्ञकः” रतिम० उक्ते ३ रतिबन्धभेदे पु०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2385,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षुब्धः, पुं, (क्षुभ् + “क्षुब्धस्यान्तध्वान्तलग्नेति” । ७ । २ । १८ । इति निपातनात् साधुः ।) मन्थान- दण्डः । इति हेमचन्द्रः ॥ षोडशरतिबन्धान्त- र्गतैकादशबन्धः । यथा, -- “पार्श्वोपरि पदौ कृत्वा योनौ लिङ्गेन ताडयेत् । बाहुभ्यां धारणं गाढं बन्धो वै क्षुब्धसंज्ञकः” ॥ इति रतिमञ्जरी ॥ क्षोभविशिष्टे त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-249-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्षुब्ध" आता है (40)
लोल हिलता डोलता । कंपायमान । क्षुब्ध । अशांतईर्म क्षुब्धउत्ताल अशातं । क्षुब्धक्षुभित क्षुब्धउत्तेजित क्षुब्ध । आविष्टलुभित क्षुब्धविधूनित क्षुब्ध । कंपितसंविग्न क्षुब्ध । उद्विग्न । घबराया हुआअनवस्थित अस्थिर । अधीर । चंचल । अशांत । क्षुब्धविग्न कंपित । क्षुब्धसमीरित क्षुब्ध । उत्प्रेरितविविग्न उद्विग्न । क्षुब्धप्रकोपित उत्तेजित किया हुआ । क्षुब्ध । क्रुधितविसंष्ठुल अस्थिर । क्षुब्ध । व्यग्रवेजित उत्तेजित । कंपित । क्षुब्धविलुभित आकुल । अस्तव्यस्त । अव्यवस्थित । विलो़डित । क्षुब्ध । यौ—विलुभितप्लब=आ…संलुलित जो ठीक दशा में न हो । क्षुब्ध । अस्त- व्यस्तविक्षुब्ध जिसके मन में क्षोभ उत्पन्न हुआ हो । जिसका मन चंचल हो । क्षुब्धविमर्षित अशांत । क्षुब्ध । व्याकुल । परेशानआकुल व्यग्र । घबराया हुआउद्धत उग्र । प्रचंड । अक्खड़ । अविनीत । जैसे,—वह उद्धत स्वभाव का मनुष्य हैविह्वल भय या इसी प्रकार के मनोवेग के कारण जिसका चित्त ठिकाने न हो । घबराया हु…विप्लुत विस्फोट । स्फोटआच्छुरित मिश्रित । मिला हुआआलोल कुछ कुछ हिलता हुआ । तनिक चंचलवेगित जिसमें वेग हो । वेगयुक्तकलुषित दूषितप्रलोल अत्यंत चंचलसंरब्ध खूब मिला हुआ । खूब जुड़ा हुआ । आश्लिष्टविखंडित तोड़ा हुआ । टुकड़ों में विभक्त । विघटितउत्तापित गर्म । तपाया हुआ । संतापितविलक्षित जो विशेष रूप से लक्षित किया गया होप्रविध्वस्त फेंका हुआ । उत्क्षिप्तविस्फूर्जित प्रस्फुटितविलुठित दे॰ 'विलुंठित'समाविग्न भीत या डर हुआविनिघूर्णित चक्कर करता हुआ । घूमता हुआव्याकर्ण जो चारों ओर अच्छी तरह फैलाया गया होउद्गगूर्ण उठाया हुआव्यथान्वत व्यथायुक्त । पीड़ायुक्त
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬