🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:03:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ईर्म
īrma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ईर्म १ वि॰ [सं॰]
१. क्षुब्ध ।
२. निरंतर गतिशील ।
३. उत्तेजित करनेवाला [को॰] ।
ईर्म २ संज्ञा पुं॰
१. बाहु ।
२. व्रण । फोडा़ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ईर्म or ईर्मा, ind. in this place, here, to this place; going constantly, or instigating [Sāy.], RV.
2. ईर्म अस्, m. the arm, the fore-quarter of an animal, AV. x, 10, 21; ŚBr.; TāṇḍyaBr.
ईर्म (अम्), n. a sore or wound, TāṇḍyaBr. iv, 2, 10 [Sāy.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (170,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईर्म a. [ईर्-मक्] 1 Agitated. --2 Going constantly or instigating everything (Sāy.) --ind. Here, in or to this place. --र्मः The arm; the fore-quarter of an animal. --र्मं A wound, sore (m. also).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0283-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईर्म्म न० ईर--मक् । व्रणे । ह्रस्वादिरयमिति बहवः पृषो० ह्रस्वः । अस्य पुंस्त्वमपि । “तदाहुरीर्म्म इव वा एवां होत्रा यदच्छावाक्या” ता० ब्रा० ४, २, १० । “ईर्म इव वा एषा होत्राणां यदच्छावाकः” “ईर्म इव तुष्टुवानाः” इति शाट्या० “तस्य प्राची दिक्शिरोऽसौ चासौ चेर्मावथास्य प्रतीची दिक् पुच्छम्” शत० ब्रा० १०, ६, ५०, ३ । तेन “व्रणो- ऽस्त्रियामीर्ममरुः इत्यमरे ऽस्त्रियामिति संदंशपाठादुभ- यत्रान्वे तोति बोध्यम् । दक्षिणशब्दात् लुब्धयोगेन कृतव्र- णार्थे अस्मान् अनिच् दक्षिणेर्मा व्याधेन कृतव्रणे मृगे । “मृगयुमिव मृगोऽथ दक्षिणेर्मा” भट्टिः । २ प्रेरिते त्रि० “ईर्मान्तासः सिलिकमध्यमानः” ऋ० १, २०३, १० । ईर्मान्तासः ईर्माईरिताः प्रेरिता अन्तायेषां ते” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1010,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईर्म्म, क्ती, (इर + वाहुलकात् मक् ।) व्रणः । इत्य- [] मरः ॥ (यथा, भट्टिकाव्ये । ४ । ४४ । “मृगयुमिव मृगोऽथ दक्षिणेर्म्भा” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-216-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें