🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:03:27 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लोल
lola
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चंचल/काँपने वाला (3.1.73) चलन · कम्पन · कम्प्र · चल · चलाचल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लोल १ वि॰ [सं॰]
१. हिलता डोलता । कंपायमान । क्षुब्ध । अशांत
२. चंचल । उ॰—भाल तिलक कंचन किरीट सिर कुंडल लोल कपोलनि झाँई । निरखहिं नारि निकर विदेह पुर निमिशा की मरजाद मिटाई । तुलसी (शब्द॰) ।
३. परिवर्तनशील ।
४. क्षणिक । क्षणभंगुर ।
५. उत्सुक । अति इच्छुक ।
लोल २ संज्ञा पुं॰ लिंगेंद्रिय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोल mf(आ)n. moving hither and thither, shaking, rolling, tossing, dangling, swinging, agitated, unsteady, restless, MBh.; Kāv. &c.
changeable, transient, inconstant, fickle, Kāv.; Kathās.
desirous, greedy, lustful, (ifc.) eagerly desirous of or longing for (loc. inf. or comp.), Kāv.; Var. &c.
लोल m. the penis, Gal.
N. of a man, MārkP.
लोल लोलित &c. See p. 905, cols. 1, 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (905,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोल a. [लोड्-अच् डस्यलः, लुल् घञ् वा] 1 Shaking, rolling, tremulous, moving to and fro, quivering, dangling, trembling; flowing, waving (as locks of hair); परिस्फुरल्लोलशिखाग्रजिह्वं जगाज्जिघत्संतमिवांतवह्निं Ki. 3. 20; लोलांशुकस्य पवनाकुलितांशुक्रातं Ve. 2. 22; ततस्ततः प्ररितलोललोचना Ś. 1. 23; लोलापांगैः लोचनैः Me. 27; R. 18. 43. --2 Agitated, disturbed, restless, uneasy. --3 Fickle, inconstant, changing, unsteady; येनः श्रियः संश्रयदोषरूढं स्वभावलोलेत्ययशः प्रमृष्टं R. 6. 41; so Ku. 1. 43. --4 Frail, transient; Ś. 1. 10. --5 Longing or anxious for, eager for, eagerly desirous of (mostly in comp.); अग्रे लोलः करिकलभको यः पुरा पोषितोऽभूत् U. 3. 6; हस्तं कंपवती रुणद्धि रशनाव्यापारलोलांगुलिं M. 4. 14; कर्णे लोलः कथयितुमभूदाननस्पर्शलोभात् Me. 103; Śi. 1. 61; 8. 46; 10. 66; Ki. 4. 20, 16. 16; Me. 61; R. 7. 23, 9. 37, 16. 54, 61. --6 Greedy, lustful. --ला 1 N. of Lakṣmī. --2 Lightning. --3 The tongue. --Comp. --अक्षि n. a rolling eye. --अक्षिका a woman with rolling eyes. --जिह्व a. with a rolling or restless tongue, greedy. --लोल a. excessively tremulous, ever restless.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0935-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोल त्रि० लोड--अन् डस्य लः । १ सवृष्णे २ चञ्चले च अमरः च ३ जिह्वायां ४ लक्ष्म्याञ्च स्त्री मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4834,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोलः, त्रि, (लोडतीति । लुड विलोडने + अच् ।) चञ्चलः । (यथा, साहित्यदर्पणे ३ परिच्छेदे । १४१ । “पल्लवोपमितिसाम्यसपक्षं दष्टवत्यधरविम्बमभीष्टे । पर्य्यकूजि सरुजेव तरुण्या- स्तारलोलवलयेन करेण ॥”) साकाङ्क्षः । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । ७ । २३ । “ह्रीयन्त्रणामानशिरे मनोज्ञा- मन्योन्यलोलानि विलोचलानि ॥” पुं, तामसमनुः । इति मार्कण्डेयपुराणम् । ७४ । ४१ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-235-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लोल" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें