🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:32:51 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लोलार्क
lolārka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लोलार्क संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. काशी के एक प्रसिद्ध तीर्थ का नाम जिसे लोलार्क कुंड कहते हैं ।
२. सूर्य का एक नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोलार्क m. a form of the sun, VāmP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (905,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोलार्क पु० काशीस्थे अर्कमूर्त्तिभेदे काशीख० ४६ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4834,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोलार्कः, पुं, (लोलनामा अर्कः ।) सूर्य्यः । यथा, पुलस्त उवाच । “ततः सुकेशिवचनात् सर्व्व एव निशाचराः । तेनोदितन्तु ते धर्म्मं चक्रुर्मुदितमानसाः ॥ ततः प्रवृद्धिं सुतरामगच्छन्त निशाचराः । पुत्त्रपौत्त्रार्थसंयुक्ताः सदाचारसमन्विताः ॥ तज्ज्योतिस्तेजसा तेषां राक्षसानां महात्मनाम् । गन्तुं नाशक्नुवन् सूर्य्यो नक्षत्राणि च चन्द्रमाः ॥ ततस्त्रिभुवनं ब्रह्मन् निशाचरपुरोऽभवत् । दिवा सूर्य्यस्य सदृशः क्षणदायाञ्च चन्द्रवत् ॥ ततः क्रोधाभिभूतेन भानुना विप्रभेदिभिः । भानुभी राक्षसपुरं तद्दृष्टञ्च यथेच्छया ॥ तद्भानुना तदा दृष्टं क्राधाध्मातेन चक्षुषा । निपपाताम्बराद्दृष्टः क्षीणपुण्य इव ग्रहः ॥ पतमानं समालोक्य पुरं शालङ्कटङ्कटः । नमो भवाय सर्व्वाय इदमुच्चैरधीयत ॥ तेषां क्रन्दितमाकर्ण्य चारणा गगनेचराः । हाहेत्युच्चुक्रुशुः सर्व्वे हरभक्तः पतत्यसौ ॥ तच्चारणवचः शर्व्वः श्रुतवान् सर्व्वतोऽव्ययः । श्रुत्वा स चिन्तयामास केनासौ पात्यते भुवि ॥ ज्ञातवान् देवपतिना सहस्रकिरणेन तत् । पातितं राक्षसपुरं ततः क्रुद्धस्त्रिलोचनः ॥ क्रुद्धस्तु भगवान् दृग्भिर्भानुमन्तमपश्यत । दृष्टमात्रस्त्रिनेत्रेण निपपात ततोऽम्बरात् ॥ ततो ब्रह्मा सुरपतिः सुरैः सार्द्धं समभ्ययात् । [] रम्यं महेश्वरावासं मन्दरं रविकारणात् ॥ गत्वा दृष्ट्वा च देवेशं शङ्करं शूलपाणिनम् । प्रसाद्य भास्करार्थाय वाराणस्यामुपानयत् ॥ ततो दिवाकरं भूयः पाणिनादाय शङ्करः । कृत्वा नामास्य लोलेति रथमारोपयत् पुनः ॥ आरोपिते दिनकरे ब्रह्माभ्येत्य सुकेशिनम् । सबान्धवं सनगरं पुनरारोपयद्दिवि ॥” इति श्रीवामनपुराणे सुकेशिचरिते लोलार्क- जननं नाम १५ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-235-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें