🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:08:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विहस्त
vihasta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(शोक से) किंकर्तव्यविमूढ़ (3.1.43) व्याकुल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विहस्त १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] १ पंडित । विद्वान् ।
२. क्लीब । नपुंसक (को॰) ।
विहस्त २ वि॰
१. घबराया हुआ । व्याकुल ।
२. जिसका हाथ टूटा हुआ हो ।
३. कार्य करने में अशक्त । अक्षम (को॰) ।
४. निपुण । चतुर । कुशल (को॰) ।
५. बुद्धिमान । शिक्षित (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि—हस्त mfn. without a hand or trunk, handless, Naiṣ. (-ता f., Śiś.)
unhandy, inexperienced (see अ-विह्˚)
confounded, perplexed, helpless, Kād.; Naiṣ. (-ता f., Śiś.; Hcar.)
(ifc.) completely absorbed in Ragh.
adroit, skilled, experienced (in; comp.), Hariv.
wise, learned, W.
वि—हस्त m. a eunuch, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (953,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विहस्त a. 1 Handless. --2 Confounded, bewildered overpowered, made powerless; मालतीमुखावलोकनविहस्ततया Māl. 1, R. 5. 49. --3 Disabled, incapacitated (for doing the proper work); रुजाविहस्तचरणं M. 4. --4 Learned, wise.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1002-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विहस्त त्रि० विगतो हस्तो हस्तावलम्बनं यस्य । १ व्याकले अमरः । २ पण्डिते मेदि० ३ पण्डे च पु० शब्दच० । प्रा० ६ ब० । ४ हस्तशून्ये त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4939,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विहस्तः, त्रि, व्याकुलः । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । ५ । ४९ । “रामापरित्राणविहस्तयोधं सेनानिवेशं तुमुलं चकार ॥”) पण्डितः । इति मेदिनी ॥ (यथा, हरिवंशे । २३७ । २८ । “नानायुधविहस्तानां त्वरितानां प्रधावताम् । क्ष्वेडितोत्क्रुष्टनिनदैर्गजबृंहितनिस्वनैः ॥”) विकरः । (यथा, विख्यातविजये । २ अङ्के । “विगतरथविहस्तन्यस्तशस्त्रप्रमत्त- स्खलितगतिभयार्त्तान् नैव जातु प्रहर्त्ता ॥”) पण्डे, पुं । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-465-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें