🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:38:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अकल
akala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अकल १ वि॰ [सं॰ अ+कल]
१. जिसके अवयव न हों । अवयवरहित । उ॰—ब्रह्म जो ब्यापक बिरज अज अनीह अभेद ।—मानस १५० ।
२. जिसके खंड न हों । र्स्वांगपूर्ण । अखंड । उ॰— अकल कला को खेल बनिया, अनंत रूप दिखाइया ।— गुलाल॰, पृ॰ ३८ ।
३. जिसका अनुमान न लगाया जा सके । परमात्मा का एक विशेषण । उ॰—व्यापक अकल अनीह अज निरगुन नाम न रूप ।—मानस, १ ।२०५ ।
४. पु बिना गुण या चतुराई का कलाहीन ।
अकल २पु वि॰ [सं॰ अ+ हिं॰ कल = चैन] विकल । व्याकुल । बैचैन । उ॰—कामिनी के अकल नूपुर, भामिनी के हृदय में भय ।—अर्चना, पृ॰ ६३ ।
अकल ३पु संज्ञा स्त्री॰ दे॰ अकल । उ॰—मरदूद तुझे मरना सही । काइम अकल करके कही—संत तुरसे॰ पृ॰ १४ । मुहा॰—अकल गुद्दी में होना = बुद्धि का काम न करना । अकल का छिप रहना । उ॰—'इन्होंने सब कुछ कहा । आपकी अकल क्या गुद्दी में थी? आपको क्या हो गया था ?'—सैर॰, पृ॰ ४१ । अकल घास चरने जाना = दे॰ 'अकल का चरने जाना' । उ॰—'यहाँ प्लेग का बड़ा प्रकोप है, इसलिये अकल घास चरने चली गई है' ।—पोद्दार अभि॰ ग्रं॰ पृ॰ ८९७ । अकल गुजर जाना = बुद्धि खत्म होना । समझ कान रह जाना । उ॰—अकल जाती है इस कूचे में अय 'जामिन' गुजर पहले ।—कविता कौ॰ भा॰ ४ पृ॰ ६६२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-कल mfn. not in parts, entire
not skilled in the arts (कलास्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अकल a. [नास्ति कला अवयवो यस्य] Not in parts, without parts, epithet of the Supreme Spirit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0003-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अकल पु० नास्ति कलाऽवयवोऽस्य । निरंशे परमात्मनि “चिन्मयस्याद्वितीयस्य निष्कलस्ये” त्युक्तेस्तस्य तथात्वम् । गीतादिकलाशून्ये, अवयवशून्ये च त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0039,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अकल" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें