🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:32:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शकार
śakāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शकार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शकवंशीय व्यक्ति । वह जो शक वंश का हो ।
२. संस्कृत नाटकों की परिभाषा में राजा का वह साला जो नीच जाति का हो । विशेष—नाटक में इस पात्र को बेवकूफ, चंचल, घमंडी, नीच तथा कठोर हृदयवाला दिखलाया जाता है । जैसे,— मृच्छकटिक में संख्यानक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. श—कार m. (for 2. See p. 1045) the letter or sound श, Prāt.
2. शकार m. (for 1. See under 1. श) a descendant of the Śakas, a Śaka, Pat. on Pāṇ. iv, 1, 130
a king's brother-in-law through one of his inferior wives (esp. in the drama represented as a foolish, frivolous, proud, low, and cruel man, such as is Saṃsthānaka in the Mṛcchakaṭikā, he speaks the dialect of the Śakas i.e. Śākārī, which employs the sibilant ś, exclusively ; hence Śakāra accord. to some, is for, ‘Śa-kāra’, one who uses the letter Śa), Bhar.; Daś.; Sāh. &c.
1. 2. शकार See under 1. श and 3. शक.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1043,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शकारः The brother of a king's concubine, the brother-in-law of a king by a wife not regularly married (अनूढाभ्रातृ); (he is usually represented as a strange mixture of pride, folly, and vanity, of low family, and raised to power by reason of his relation to the king. In the Mṛcchakaṭikā of Śūdraka where he plays a prominent part, his character is well exhibited in his lightness and frivolity of spirit, vain-glory, constant references to his high connection, his [] blundering and ludicrous folly, but withal cruelty enough to throttle the heroine when she refused to yield to his desire; S. D. thus defines him: --मदमूर्खताभिमानी दुष्कुलतैश्वर्यसंयुक्तः । सोयमनूढाभ्राता राज्ञः श्यालः शकार इत्युक्तः ॥ 81).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1028-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शकारः ऊष्मवर्णभेदः । अस्योच्चारणस्थानं तालु । तस्यो- च्चारणे आभ्यन्तरप्रयत्नः विवृतम् । बाह्यप्रयत्ना विवार- श्वासाघोषा महाप्राणश्च । अस्य ध्येयस्वरूपम् “श- कारं परमेशानि! शृणु वर्णं शुचिस्मिते! । रक्तवर्ण- प्रभाकारं स्वयं परमकुण्डली । चतुर्वर्गप्रदं देवि! शकारं ब्रह्मविग्रहम् । पञ्चदेवमयं वर्णं पञ्चप्राणात्मकं प्रिये । रजःसत्त्वतमोयुक्तं त्रिविन्दुसहितं सदा । त्रि- शक्तिसहितं घर्णमात्मादितत्त्वसंयुतम्” कासधेनुतन्त्रम् । अस्य वाचकशब्दा योगिनीतन्त्रोक्ता यथा “शः स- व्यश्च कामरूपी कामरूपो महामतिः । सौख्यनामा कुमारोऽस्थि श्रीकण्ठो वृषकेतनः । वृषघ्नः शयनं शान्ता सुभगा विस्फुलिङ्गिनी । मृत्युर्देवो महालक्ष्मीर्महेन्द्रः कुलकौलिनी । बाहुर्हंसो वियद्वक्त्रं हृदनङ्गोऽङ्कुशः खनः । वामोरुः पुण्डरीकाक्षः कान्तिः कल्याणवा- चकः” । मातृकान्यासेऽस्य हृदादिदक्षकरे न्यास्यता । काव्यादौ प्रथमप्रयोगे सुखं फलम् । “शः सुखं षस्तु- स्वेदम्” वृ० त्त० टी० ।
शकार पु० “मदमूंर्खताभिमानी दुष्कुलतैश्वर्य्यसंयुक्तः । सो- ऽयमनूढाभ्राता राज्ञः श्यालः शकार उद्दिष्टः” सान्द० उक्तलक्षणे १ राज्ञोऽनूढभार्य्याभ्रातरि । श + स्वरूपे--कार शस्वरूपे २ वर्णे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5072,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शकारः, पुं, राज्ञः अनूढायाः स्त्रिया भ्राता । यथा, साहित्यदर्पणे ३ परिच्छेदे ॥ “मदमूर्ख्रताभिमानी दुष्कुलतश्वर्य्यसंयुक्तः । सोऽयमनूढाभ्राता राज्ञः श्यालः शकार इत्युक्तः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-002-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें