🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:21:57 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चल

अर्थ: खेलना, क्रीड़ा करना

संस्कृत: विलसने विकसने च

अंग्रेज़ी: to foster,to cherish,to play

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. चल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. चल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. चल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — चल् (तुदादिगण) · अर्थ: खेलना, क्रीड़ा करना (विलसने विकसने च)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचलतात् / चलताद् / चलतुचलताम्चलन्तु
मध्यमचल / चलतात् / चलताद्चलतम्चलत
उत्तमचलानिचलावचलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चलति · लिट्: चचाल · लुट्: चलिता · लृट्: चलिष्यति · लोट्: चलतात् · लङ्: अचलत् · विधिलिङ्: चलेत् · आशीर्लिङ्: चल्यात् · लुङ्: अचालीत् · लृङ्: अचलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चलन · ण्वुल्: चालकः · तृच्: चलिता · ण्यत्: चाल्यः · तव्य: चलितव्यः · अनीयर्: चलनीयः · क्त: चलितः · क्तवतु: चलितवान् · शतृ: चलन् · स्य-शतृ: चलिष्यन् · क्त्वा: चलित्वा · ल्यप्: प्रचल्य · तुमुन्: चलितुम् · णमुल्: चालम् · घञ्: चालः · क्तिन्: चल्ति · क्वसु: चेलिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चल्
चल्
cal
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
चंचल/काँपने वाला (3.1.73) चलन · कम्पन · कम्प्र · लोल · चलाचल
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चल् (cf. √ चर् and also √ चट्) cl. 1. ˚लति (metrically also Ā. ˚ते; perf. चचाल pl. चेलुर्; fut. चलिष्यति; aor. अचालीत्), to be moved, stir, tremble, shake, quiver, be agitated, palpitate, MBh. &c.; to move on or forward, proceed, go away, start off, depart, MBh. (आसनेभ्यो ऽचलन्, ‘they rose from their seat’, v, 3114) &c.; to set (said of the day), Kathās. lxxii, 406; to be moved from one's usual course, be disturbed, become confused or disordered, go astray, MBh. &c.; to turn away from, swerve, deviate from (abl., e.g. धर्मात्, to swerve from virtue, Mn. vii, 15; MBh. ii, 2629), fall off (with abl.), MBh. &c.; to sport about, frolic, play (Dhātup. xxviii, 64), Kuval. 320 : Caus. चलयति (Pāṇ. i, 3, 87), to cause to move, move, shake, jog, push, agitate, disturb, Ragh. viii, 52; Ṛtus.; BhP.; Bhaṭṭ.; to cause to deviate, turn off from (abl.), Mṛcch. ix, 21 : Caus. चालय्˚ (Pass. चाल्यते) to cause to move, shake, jog, push, agitate, MBh. &c.; to drive, drive away, remove or expel from (abl.), MBh. i, 5743; xiii, 3336; Hariv. 2697; to disturb, make confused or disordered, MBh. xii; Vedāntas.; BhP. iii, 1, 42; to cause to deviate from (abl.), MBh. iii, 1504; R. iii; to cherish, foster, Dhātup. xxxii, 68 (v.l. for √ बल्) : Intens. चञ्चल्यते (cf. चञ्चल) or चाच्˚ (cf. अ-विचाचल ff.), Vop. xx, 8 f.;
चल् [cf. κέλω, κέλλω, ὀκέλλω, κέλης; Lat. celer, pro-cello, ex-.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (391,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चल् {vI.v} {c1c} P. (चलति, rarely चलते, चचाल, अचालीत्, चलितुं, चलित) 1 To shake, tremble, move, throb, palpitate, stir; छिन्नाश्चेलुः क्षणं भुजाः Bk. 14. 40; सपक्षोद्रिरिवाचालीत् 15. 24; 6. 84. --2 (a) To go, move on, walk, stir or move (from one's place); पदात्पदमपि चलितुं न शक्नोति Pt. 4; च लत्येकेन पादेनतिष्ठत्येकेन बुद्धिमान् Chāṇ. 32; चचाल बाला स्तनभिन्नवल्कला Ku. 5. 84; Mk. 1. 56. (b) To proceed (on one's way), depart, set out, start off; चेलुश्चीरपरिग्रहाः Ku. 6. 92 vl. --3 To be affected, to be disturbed, confused or disordered (as mind), be agitated or perturbed; मुनेरपि यतस्तस्य दर्शनाच्चलते मनः Pt. 1. 400; लोभेन बुद्धिश्चलति H. 1. 140. --4 To deviate or swerve (with abl.); चलति नयान्न जिगीषतां हि चेतः Ki. 10. 29; to fall off, leave; Ms. 7. 15; Y. 1. 361. --Caus. (च-चा-लयति, चलित, चालित) 1 To cause to move, shake, stir; R. 8. 53. --2 To drive away, dismiss, remove or expel from; चाणक्ये चलिताधिकारविमुखे Mu. 4. 15. --3 To lead away from. --4 To cherish, foster (चालयति only). --5 To disturb, agitate; सुजनं जनाश्चलयितुं क ईशते Śi. 15. 40. {vII.v} {c6c} P. (चलति, चलित) To sport, play, frolic about.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0488-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चलचल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: चल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | चल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चल 📚 ➤ खेलना, क्रीड़ा करना
संस्कृत: विलसने विकसने च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चल् 📚(cf. √ चर् and also √ चट्) cl. 1. ˚लति (metrically also Ā. ˚ते; perf. …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें