🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:58:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चल्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चल्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चल्

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चल्
चल्
cal
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
चंचल/काँपने वाला (3.1.73) चलन · कम्पन · कम्प्र · लोल · चलाचल
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चल् (cf. √ चर् and also √ चट्) cl. 1. ˚लति (metrically also Ā. ˚ते; perf. चचाल pl. चेलुर्; fut. चलिष्यति; aor. अचालीत्), to be moved, stir, tremble, shake, quiver, be agitated, palpitate, MBh. &c.; to move on or forward, proceed, go away, start off, depart, MBh. (आसनेभ्यो ऽचलन्, ‘they rose from their seat’, v, 3114) &c.; to set (said of the day), Kathās. lxxii, 406; to be moved from one's usual course, be disturbed, become confused or disordered, go astray, MBh. &c.; to turn away from, swerve, deviate from (abl., e.g. धर्मात्, to swerve from virtue, Mn. vii, 15; MBh. ii, 2629), fall off (with abl.), MBh. &c.; to sport about, frolic, play (Dhātup. xxviii, 64), Kuval. 320 : Caus. चलयति (Pāṇ. i, 3, 87), to cause to move, move, shake, jog, push, agitate, disturb, Ragh. viii, 52; Ṛtus.; BhP.; Bhaṭṭ.; to cause to deviate, turn off from (abl.), Mṛcch. ix, 21 : Caus. चालय्˚ (Pass. चाल्यते) to cause to move, shake, jog, push, agitate, MBh. &c.; to drive, drive away, remove or expel from (abl.), MBh. i, 5743; xiii, 3336; Hariv. 2697; to disturb, make confused or disordered, MBh. xii; Vedāntas.; BhP. iii, 1, 42; to cause to deviate from (abl.), MBh. iii, 1504; R. iii; to cherish, foster, Dhātup. xxxii, 68 (v.l. for √ बल्) : Intens. चञ्चल्यते (cf. चञ्चल) or चाच्˚ (cf. अ-विचाचल ff.), Vop. xx, 8 f.;
चल् [cf. κέλω, κέλλω, ὀκέλλω, κέλης; Lat. celer, pro-cello, ex-.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (391,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चल् {vI.v} {c1c} P. (चलति, rarely चलते, चचाल, अचालीत्, चलितुं, चलित) 1 To shake, tremble, move, throb, palpitate, stir; छिन्नाश्चेलुः क्षणं भुजाः Bk. 14. 40; सपक्षोद्रिरिवाचालीत् 15. 24; 6. 84. --2 (a) To go, move on, walk, stir or move (from one's place); पदात्पदमपि चलितुं न शक्नोति Pt. 4; च लत्येकेन पादेनतिष्ठत्येकेन बुद्धिमान् Chāṇ. 32; चचाल बाला स्तनभिन्नवल्कला Ku. 5. 84; Mk. 1. 56. (b) To proceed (on one's way), depart, set out, start off; चेलुश्चीरपरिग्रहाः Ku. 6. 92 vl. --3 To be affected, to be disturbed, confused or disordered (as mind), be agitated or perturbed; मुनेरपि यतस्तस्य दर्शनाच्चलते मनः Pt. 1. 400; लोभेन बुद्धिश्चलति H. 1. 140. --4 To deviate or swerve (with abl.); चलति नयान्न जिगीषतां हि चेतः Ki. 10. 29; to fall off, leave; Ms. 7. 15; Y. 1. 361. --Caus. (च-चा-लयति, चलित, चालित) 1 To cause to move, shake, stir; R. 8. 53. --2 To drive away, dismiss, remove or expel from; चाणक्ये चलिताधिकारविमुखे Mu. 4. 15. --3 To lead away from. --4 To cherish, foster (चालयति only). --5 To disturb, agitate; सुजनं जनाश्चलयितुं क ईशते Śi. 15. 40. {vII.v} {c6c} P. (चलति, चलित) To sport, play, frolic about.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0488-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चल्उमा-कोश चल्: (cf. √ चर् and also √ चट्) cl. 1. ˚लति (metrically also Ā. ˚ते; perf. … 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चल् 📚 ➤ (cf. √ चर् and also √ चट्) cl. 1. ˚लति (metrically also Ā. ˚ते; perf. … उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चल् 📚(cf. √ चर् and also √ चट्) cl. 1. ˚लति (metrically also Ā. ˚ते; perf. …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें