🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:02:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पदन्यास
padanyāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पदन्यास संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पैर रखना । चलना । गमन करना । कदम रखना । उ॰—मृदु पदन्यास मंद मलयानिल बिगलत शीश निचोल ।—सूर (शब्द॰) ।
२. पैर रखने की एक मुद्रा
३. पैर की छाप । चरणचिह्न ।
४. चलन । ढंग ।
५. पद रचने का काम ।
६. गोखरू ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पद—न्यास m. putting down the feet, step, footmark, MBh.; R. &c.
position of the feet in a partic. attitude, W.
conduct, procedure (?) id.
writing down (quarters of) verses, Kāv.
Asteracantha Longifolia or Tribulus Lanuginosus, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (583,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पदन्यास पु० ६ त० । १ चरणार्पणे । पदस्येव न्यासोऽऽत्र । २ गोक्षुरवृक्षे शब्दच० तन्त्रोक्ते अन्नपूर्णामन्त्रस्थ पदानां तत्तद्दङ्गेषु ३ न्यासे च यथाह तन्त्रसा० ज्ञानार्णवे “एकमेकं पुनश्चैकं पुनरेकं द्वयं ततः । चतुश्चतुस्तथा द्वाभ्यां पदान्येतानि पार्वति! । पदान्येतानि देवेशि । नवद्वारेषु विन्यसेत् । मूर्द्धादिगुह्यपर्य्यन्तं पुनस्तेषु वरानने! । गुह्यादिषह्मरन्ध्रान्तं पदानां नवकं न्यसेत्” । तदुक्तं तत्रैव “ब्रह्मरन्ध्रास्यहृदयमूलाधारेष्वनुक्रमात् । चतुर्वी- जानि विम्यस्य परेष्वन्यांश्च विन्यसेत् । भ्र्मध्यनासिका कण्ठनाभिलिङ्गेषु पञ्चसु । पूर्ववत् क्रमतो देवि! नमः- प्रभृतिकं न्यसेत्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4224,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पदन्यासः, पुं, (पदस्य गोपदस्येव न्यासो यत्र ।) गोक्षुरः । रति शब्दचन्द्रिका ॥ पदस्य विन्यासः । यथा, रसमञ्जरी । “पदन्यासो गेहाट्वहिरहिफणारोहणसमः स्वगेहादन्यत् स्याद्भवनमपरद्बीपतुलितम् । वचो लोकालभ्यं कृपणधनतुल्यं मृगदृशः पुमानन्यः कान्ताद्विधुरिव चतुर्थीसमुदितः ॥” (तन्त्रोक्तान्नपूर्णामन्त्रस्थपदानां तत्तदङ्गेषु न्यासः । यदुक्तं तन्त्रसारज्ञानार्णवे । “एकमेकं पुनश्चैकं पुनरेकं द्वयन्ततः । चतुश्चतुस्तथा द्वाभ्यां पदान्येतानि पार्व्वति ! ॥ पदान्येतानि देवेशि ! नवद्बारेषु विन्यसेत् । मूर्द्धादिगुह्यपर्य्यन्तं पुनस्तेषु वरानने ! ॥ गुह्यादिब्रह्मरन्ध्रान्तं पदानां नवकं न्यसेत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-039-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "पदन्यास" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें