🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:59:55 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पाटी
pāṭī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पाटी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. परिपाटी । अनुक्रम । रीति । उ॰— सीह छतीसी साँनलै छाके बंस छतीस । बाँके पाढी बीर रस, बरणी बिसवा बीस । —बाँकी॰ ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ १८ ।
२. गणनादि का क्रम । जोड, बाकी गुणा, भाग आदि का क्रम । यौ॰—पाटीगणित ।
३. श्रेणी । अवलि । पंक्ति । पाँत ।
४. बला नामक क्षुप । खरैंटी ।
पाटी २ हिं॰ [सं॰ पाट, पाटी]
१. लकडी़ की वह प्रायः लंवोतरी पट्टी जिसपर विद्यारंभ करनेवालै छान सुर से पाठ लेते ना लिखने का अभ्यास करते हैं । तख्ती । पाटिवा ।
२. पाठ । सबक । मुहा॰— पाटी पडना = पाठ पढना । सबक लेना । शिक्षा पाना । उ॰— तुम कौन धों पाडी पढे़ हौ लला मन लेत हौ खेल छटाँक नहीं । —घनानंद (शब्द॰) । पाटी पड़ना = पाठ पड़ना । शिक्षा देना । कोई बात सिखा देना ।
३. माँग के दोनों ओर तेल, गोद या जल की सहायता से कंध ा द्वारा बैठाए हुए बाल, जो देखने में बराबर मालुम हों । पट्टी पटिया । उ॰—मुँडली पाटी पारन चाहै नकटी पहिरे वेसर । —सूर (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰— पारना । —बैठाना ।
४. लकडी़ का वह गोला, चीपटा या चौकोर पतना बल्ला जो खाट की लंबाई के बल में दोनों ओर रहता है । चारपाई के ढाँचे में लंबाई की ओर की पट्टी । चारपाई के ढाँचे का पार्श्वभाग । उ॰—जागत जाति राति सब काटी । लेत करोट सेज की पाटी । —शकुंतला, पृ॰ २०८ ।
५. चटाई । यौ॰— सीतलपाटी ।
६. शिला । चट्टान ।
७. मछलियाँ पकड़ने के लिये बहते पानी को मिट्टी के बाँध या वृक्षों की टहनियों आदि से रोककर एक पतले मार्ग से निकालने और वहाँ पहरा बिछाने की क्रिया । क्रि॰ प्र॰— बिछाना । —लगाना ।
८. खपरैल की नरिया का प्रत्येक आधा भाग ।
९. जंती ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाटी (ई), f. See पाटी.
पाटी f. arithmetic, Bījag.
a species of plant, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (614,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाटी Arithmetic. --Comp. --गणितं arithmetic.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0691-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाटी स्त्री पट--इन् वा ङीप् । १ बालावृक्षे राजनि० २ परि- पाट्याम् गुणनादीनां ३ स्पष्टक्रमे च “अस्ति त्रैराशिकं बीजं पाटी च विमला मतिः” लीला० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4289,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाटी, स्त्री, (पाटयतीति । पाटि + “सर्व्वधातुभ्य इन् ।” उणां ४ । ११७ । इति इन् । स्त्रियां वा ङीष् ।) वृलाक्षुपः । इति राजनिर्घण्टः ॥ परि- पाटी । अनुक्रमः । यथा, “पाटीं सद्गणितस्य वच्मि चतुरप्रीतिप्रदां प्रस्फुटाम् ।” इत्यादि लीलावती ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-100-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पाटी" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें