🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:27:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अभ्युपगम
abhyupagama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभ्युपगम संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अभ्युपगत]
१. पास जाना । सामने आना या जाना । प्राप्ति ।
२. स्वीकार । अंगीकार । मंजुरी ।
३. वादा करना (को॰) ।
४. न्याय के अनुसार सिद्बांत के चार भेदों में से एक । विशेष—बिना परीक्षा किए किसी ऐसी बात को मानकर जिसका खंड़न करना है, फिर उसकी विशेष परीक्षा करने को अभ्युपगम सिद्धात कहते है । जैसे, एक पक्ष का आदमी कहे कि शब्द द्रव्य है । इसपर उसका विपक्षी कहे कि अच्छा हम थोड़ी देर के लिये मान भी लेते है कि शब्द द्रव्य है पर यह तो बतलाओ कि बह नित्य है या आनित्य । इस प्रकार मानना अभ्युपगम सिद्बांत हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभ्य्-उपगम m. going near to, approaching, arriving at, L.
an agreement, contract, Mn. ix, 53
assenting to, admitting, Sāh. &c.
(as a statement) Comm. on Bād.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (78,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभ्युपगमः 1 Approach, arrival. --2 Granting, admitting, accepting to be true P. VIII. 3. 74 Sk.; confession (as of guilt); Ratn. 2. 19. --3 Undertaking, promising; निर्णय˚ M. 1; a contract, agreement, promise; Ms. 9. 53. --4 Probable ascertainment, belief; judgment, a view accepted; Mv. 1. 38; supposition, inference. --5 Analogy, affinity. --Comp. --सिद्धांतः an admitted proposition or axiom.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0147-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभ्युपगम पु० अभि + उप + गम--अप् । १ स्वीकारे “क्रिया- भ्युपगमात्त्वेतद्वीजार्थं यत् प्रदीयते” मनुः । २ समीपगतौ च १ “नियमदयादीक्षाभ्युपगमेत्यादि” सुश्रुतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0314,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभ्युपगमः, पुं, (अभि + उप + गम् + भावे अप् ।) स्वीकारः । इत्यमरः ॥ निकटागमनं । इति मेदिनी ॥ (अङ्गीकारः । प्रतिज्ञा । “प्रसीदेति ब्रुयामिदमसति कोपे न घटते करिष्याम्येवं नो पुनरिति भवेदभ्युपगमः” । इति रत्नावली । अनु- मतिः । अनुमोदनं । [] “सर्व्वदोषानभिष्वङ्गादान्मायसमतां गताः । युष्माकमभ्युपगमाः प्रमाणं पुण्यपापयोः” । इति महावीरचरिते ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-080-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬