🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:11:12 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

समाधान
samādhāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ध्यान/एकाग्रता के नाम (1.5.2) अवधान · प्रणिधान
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समाधान संज्ञा पुं॰ [सं] [वि॰ समाधानीय]
१. चित्र को सब ओर से हटाकर ब्रह्म की ओर लगाना । मन को एकाग्र करके ब्रह्म में लगाना । समाधि । प्रणिधान ।
२. किसी के शंका या प्रश्न करने पर दिया जानेवाला वह उत्तर जिससे जिज्ञासु या प्रश्न- कर्ता का संतोष हो जाय । किसी के मन का सदेह दूर करनेवाली बात ।
३. इस प्रकार कोई बात कहकर किसी को संतुष्ट करने की क्रिया ।
४. किसी प्रकार का विरोध दूर करना ।
५. निष्पत्ति । निराकरण ।
६. नियम ।
७. तपस्या ।
८. अनुसंधान । अन्वेषण ।
९. ध्यान ।
१०. मत की पुष्टि । सहमति । समर्थन ।
११. मिलाना । मेल बैठाना । साथ रखना (को॰) ।
१२. उत्सुकता । औत्सुक्य (को॰) ।
१३. मन की स्थिरता । मनःस्थैर्य (को॰) ।
१४. नाटक की मुखसंधि के उपक्षेप, परिकर आदि १२ अंगों में से एक अंग । बीज को ऐसे रूप में पुनः प्रदर्शित करना जिससे नायक अथवा नायिका का अभिमत प्रतीत हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-आधान n. putting together, laying, adding (esp. fuel to fire), Gobh.
composing, adjusting, settling, and
reconciliation, MBh.
intentness, attention (acc. with √ कृ, ‘to attend’), eagerness, Śaṃk.; Pañcar.
fixing the mind in abstract contemplation (as on the true nature of spirit), religious meditation, profound absorption or contemplation, MBh.; Kāv.; Vedāntas.
justification of a statement, proof (cf. -रूपक), Sarvad.
(in logic) replying to the Pūrva-pakṣa, MW.
(in dram.) fixing the germ or leading incident (which gives rise to the whole plot, e.g. Śak. i, 27)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1159,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समाधानं 1 Putting together, uniting. --2 Fixing the mind in abstract contemplation on the true nature of spirit. --3 Profound or abstract meditation, deep contemplation. --4 Intentness. --5 Steadiness, composure, peace (as of mind), satisfaction; चित्तस्य समाधानं, बुद्धेः समाधानं G. L. 18. --6 Clearing up a doubt, replying to the Pūrvapakṣa; answering an objection. --7 Agreeing, promising. --8 (In dramas) A leading incident which unexpectedly gives rise to the whole plot.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1096-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समाधानं, क्ली, (सम् + आ + धा + ल्युट् ।) ब्रह्मणि मनःस्थिरीकरणम् । चित्तैकाग्रम् । तत्- पर्य्यायः । अवधानम् २ प्रणिधानम् ३ समाधिः ४ । इति हेमचन्द्रः ॥ निगृहीतस्य मनसः श्रवणादौ तदनुगुणविषये च समाधिः समा- धानम् । इति वेदान्तसारः ॥ इदानीं समा- धानं लक्षयति । निगृहीतस्येति । शब्दादि- [] विषयेभ्यो निगृहीतस्यान्तःकरणस्य श्रवणादौ तदनुगुणेषु तदुपकारकेषु अमानित्वादिसाधन- विषयेषु समाधिनैरन्तर्य्येण तच्चिन्तनं समा- धानमित्यर्थः । इति तट्टीकासुबोधनी ॥ (यथा, भागवते । ३ । २८ । ६ । “स्वधिष्ण्यानामेकदेशे मनसा प्राणधारणा । वैकुण्ठलीलाभिध्यानं समाधानं तथात्मनः ॥”) पूर्व्वपक्षस्योत्तरम् । इति लोकप्रसिद्धम् ॥ (नाट- काङ्गविशेषः । यथा, साहित्यदर्पणे । ६ । ३३८ । “उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विजोभनम् । युक्तिः प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना । उद्भेदः करणं मेद एतान्यङ्गानि वै मुखे ॥” तल्लक्षणादिकं यथा, तत्रैव । ६ । ३४५ । “बीजस्यागमनं यत्त तत् समाधानमुच्यते । यथा, वेणीसंहारे । नेपथ्ये भो भो विराटद्रुपदप्रभृतयः ! श्रूयताम् । ‘यत् सत्यव्रतभङ्गभीरुमनसा यत्नेन मन्दीकृतं यद्विस्मर्त्तुमपीहितं शमवता शान्तिं कुलस्ये- च्छता । तद्द्यूतारणिसम्भृतं नृपसुताकेशाम्बराकर्षणैः क्रोधज्योतिरिदं महत् कुरुबले यौधिष्ठिरं जृम्भते ॥’ अत्र ‘सुस्था भवन्ति मयि जीवतीति’ आदि- बीजस्य प्रधाननायकाभिमतत्वेन सम्यगाहित- त्वात् समाधानम् ॥” * ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-271-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें