🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:58:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निर्मोक
nirmoka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
केंचुली (1.8.11) कंचुक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निर्मोक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. साँप की केंचुली ।
२. शरीर के ऊपर की खाल ।
३. पुराणानुसार सावर्णि मनु के एक पूत्र का नाम ।
४. तेरहवें मनु के सप्तर्षियों में से एक का नाम । ५ आकाश ।
६. कवच । सन्नाह । जिरहबरख्तर (को॰) ।
७. मुक्त करना । छोड़ना । त्यागना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्-˚मोक m. setting loose or free, liberating, L.
a cast-off skin (esp. of a snake), MBh.; Kāv. &c. (-पट्ट m. a piece of cast-off skin, Ragh. xvi, 17)
armour, mail, L.
sky, atmosphere, L.
N. of a son of the 8th Manu, BhP.
of a Ṛṣi under the 13th Manu, ib. (cf. निर्-मोह, p. 541, col. 3).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (556,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्मोकः 1 Setting free, liberating. --2 A hide, skin; especially, the slough of a serpent; R. 16. 17; Śi. 20. 47; N. 1. --3 Armour, mail. --4 The sky, heaven. --5 Atmosphere.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0634-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्मोक पु० निर् + मुच्--घञ् । १ सर्पकञ्चुके (खोलस) २ मोचने ३ सन्नाहे ४ आकाशे च मेदि० । “निर्मोकपट्यः फणिभि- र्विमुक्ताः” रघुः । ४ सावर्णिमनोःपुत्रभेदे पु० । “निर्मोक- विरजस्काद्याः सावर्णेस्तनया नृप!” भाग० ८१३६ अत्र निर्मोहेति पाठान्तरं तत्रार्थे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4100,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्म्मोकः, पुं, (नितरां मुच्यते इति । निर् + मुच् + घञ् ।) सर्पत्वक् । तत्पर्य्यायः । अहि- कोषः २ निर्ल्व यनी ३ कञ्चुकः ४ । इति हेम- चन्द्रः । ४ । ३८१ ॥ (यथा, आर्य्यासप्त- शत्याम् । ३२८ । “निजगात्रनिर्व्विशेषस्थापितमपि सारमखिल- मादाय । निर्म्मोकञ्च भुजङ्गी मुञ्चति पुरुषञ्च वारवधूः ॥” त्वक्मात्रम् । यथा, महाभारते । १३ । १४१ । १०१ । “मृगनिर्म्मोकवसनाश्चीरवल्कलवाससः । निर्द्वन्द्वाः सत्पथं प्राप्ता वालिखिल्यास्तपोधनाः ॥” भावे घञ् ।) मोचनम् । आकाशः । सन्नाहः । इति मेदिनी । के, १११ ॥ (सावर्णिमनोः पुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते । ८ । १३ । ११ । “अष्टमेऽन्तर आयाते सावर्णिर्भविता मनुः । निर्म्मोकविरजस्काद्याः सावर्णितनया नृप ! ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-896-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निर्मोक" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬