🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:03:24 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कंचुक
kaṃcuka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
केंचुली (1.8.11) निर्मोक
(योद्धा का) अंगरखा (2.8.63) वारबाण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कंचुक संज्ञा पुं॰ [सं॰ कंचुक] [स्त्री॰ कंचुकी]
१. जामा । चोलक । चपकन । अचकन ।
२. चोली । अँगिया ।
३. वस्त्र ।
४. बख्तर । कवच ।
५. केंचुल ।
६. कंचुक के आकार का कवच जो घुटने तक होता था (कौ॰) ।
७. भूसी या छिलका (को॰) ।
८. तसमा । चमड़े का पट्टा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कञ्चुक mf(ई)n. (ifc. f(आ). ) (fr. √ कञ्च्?) a dress fitting close to the upper part of the body, armour, mail
a cuirass, corselet, bodice, jacket, BhP. Ratnāv.; Kathās. &c.
कञ्चुक m. the skin of a snake, Pañcat.
husk, shell, Bhpr.
cover, cloth, envelope, Bhpr.
(fig.) a cover, disguise, Hcat.
= करभ, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (243,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कंचुकः 1 An armour, mail. --2 The skin of a snake, slough; भोगिनः कंचुकाविष्टाः Pt. 1. 65. --3 A dress, garb, cloth (in general); धर्म˚ प्रवेशिनः Ś. 5; कपटधर्म˚ Dk. 29. --4 A dress fitting close to the upper part of the body, robe; अंतःकंचुकिकंचुकस्य विशति त्रासादयं वामनः Ratn. 2. 3; सुभाषितरसास्वादजातरोमांचकंचुकं Pt. 2. 64. --5 A bodice, jacket; क्वचिदिवेंद्रगजाजिनकंचुकाः Śi. 6. 51, 12. 20; Amaru. 81; (Phrase: --निंदति कंचुककारं प्रायः शुष्कस्तनी नारी; cf. “a bad workman quarrels with his tools”). --6 A kind of drawers or short breeches. --7 A strap of leather. --8 Husk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0368-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कञ्चुक पु० कचि--प्रीतिबन्धयोः वा० उकन् । १ वारवाणे २ यो- धादेश्चोलाकृतिसन्नाहे ३ लौहमये कवचे ४ सर्पनिर्म्मोके (खोलस) अमरः ४ चोलके (काचुलि) ५ वस्त्रमात्रे उणा० को० ६ वर्द्धापकगृहीताङ्गस्थितवस्त्रे (पुत्रादेर्जन्मोत्सवे भृत्यादिभिः स्वामिनोऽङ्गात् यल त्कारेण गृहीते वस्त्रे) हेमच० । ७ ओष- धीभेदे स्त्री गौरा० ङीष् मेदि० । ८ क्षीरीशवृक्षे रत्नमा० “बलानि शूराश्च घनाश्च कञ्चुकाः “घनसंवृतकञ्चुकः” क्व- चिदिवेन्द्रगजाजिनकञ्चुकः” माघः “अन्तःकञ्चुकिकञ्चुकस्य विशति त्रासादयं वामनः” रत्ना० । “सख्यं किं करवाणि- यान्ति शतधा यत् कञ्चुके सन्धयः” अमरुश० । “सुभाषि तरसास्वादजातरोमाञ्चकञ्चुकाः” पञ्चतन्त्रम् । “कञ्चुकं तूलगर्भञ्चतूलिकां सूपवीतिकाम् काशी० । सोऽस्य जातः तारका० इतच् । कञ्चुकित जातकञ्चुके त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1617,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कञ्चुकः, पुं, (कञ्चते आपुच्छात् सफणमुखपर्य्यन्तं अभितो दीप्यते प्रकाशते शोभते वा कञ्चते आवृणोति शत्रुनिक्षिप्तास्त्रादिनिवारणाय । कचि + बाहुलकादुकन् ।) सर्पत्वक् । सापेर खोलोस इति भाषा । तत्पर्य्यायः । निर्म्मोकः २ । (यथा पञ्चतन्त्रे । १ । ६९ । “भोगिनः कञ्चुकाविष्टाः कुटिला क्रूरचेष्टिताः । सुदुष्टा मन्त्रसाध्याश्च राजानः पन्नगा इव” ॥) भटादेश्चोलाकृतिसन्नाहः । साँजोया इति भाषा । तत्पर्य्यायः । वारबाणः २ वाणवारः ३ । इत्य- मरभरतौ ॥ (तथा हि रामायणे ६ । ९९ । २३ । “कञ्चुकोष्णीषिणस्तत्र वेत्रकर्कशपाणयः । उत्सारयन्तः सहसा समन्तात्परिचक्रमुः” ॥) चोलकम् । काँचलि इति भाषा । तत्पर्य्यायः । चोलः २ कञ्चुलिका ३ कूर्पासकः ४ अङ्गिका ५ । वर्द्धापकगृहीताङ्गस्थितवस्त्रम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथाऽमरुशतके ८१ । “सख्यः किं करवाणि यान्ति शतधा यत् कञ्चुके सन्धयः” ॥) वस्त्रम् । इत्युणादिकोषः ॥ (यथा भागवते ८ । ७१५ । “देवांश्च तच्छ्वासशिखाहतप्रभान् धूम्राम्बरस्नग्वरकञ्चुकाननान्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-008-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कंचुक" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें