🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:38:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रवण
pravaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रवण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. क्रमशः नीची होती हुई भूमी । ढाल । उतार ।
२. पहाड का किनारा ।
३. चौराहा ।
४. उदर । पेट ।
५. क्षण ।
६. आहुती ।
प्रवण २ वि॰
१. ढालुवाँ । जो क्रमश: नीचा होता गया हो ।
२. झुका हुआ । नत ।
३. किसी बात की ओर ढला हुआ । प्रवृत्त । रत ।
४. नम्र । विनीत ।
५. व्यवहार में खरा । जो कुटिल न हो । सीधा हिसाब रखनेवाला ।
६. उदार । दूसरे की बात सुनने और माननेवाला ।
७. अनुकूल । मुवाफिक ।
८. स्निग्ध ।
९. लंबा ।
१०. निपुण ।
११. वक्र । टेढा । तिर्यक् (को॰) ।
१२. सीधा खडा । जिससे गिरने पर कहीं टिकान न मिले । जैसे, पहाड का खडा किनारा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-वण m. (prob. fr. 1. प्र and suffix वन cf. वग्-वन, सत्-वन, शुशुक्-वन; but according to Pāṇ. viii, 4, 5 fr. प्र and वन, ‘wood’; according to others from √ प्रु) or n. (?) the side of a hill, slope, declivity, abyss, depth, RV.; Kāṭh.; MBh. (in RV. only loc. sg. and once pl.; in MBh. viii, 2369 also abl. sg.)
प्र-वण m. a place where four roads meet, L.
a moment, L.
a whirlpool, L.
प्र-वण n. an access to (loc.), MBh.
प्र-वण mf(आ)n. declining, bent, sloping down, steep, abrupt, TS.; Br.; GṛŚrS.; Mn. &c.
(ifc.) directed towards (cf. उदक्-, दक्षिणा-, निम्न- &c.)
inclined or disposed or devoted to, intent upon, full of (loc., dat. gen. inf. or comp.), MBh.; Kāv. &c.
wasted, decayed, disappeared, R.
generous, L.
humble, modest, L.
प्रवण [cf. Gk. πρηνής; Lat. prōnus.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (690,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रवण a. 1 Sloping down, inclined, shelving, flowing downwards. --2 Steep, abrupt, precipitous. --3 Crooked, bent. --4 Inclined, disposed to, tending to (oft. at the end of comp.); भयेकप्रवणः Ki. 3. 19. --5 Devoted or attached to, addicted to, intent on, prone to, full of; नृभिः प्राणत्राणप्रवणमतिभिः कैश्चिदधुना Bh. 3. 29; Śi. 8. 35; Mu. 5. 21; Ki. 2. 44. --6 Favourably inclined or disposed towards; Ku. 4. 42. --7 Eager, ready; Ki. 2. 8. --8 Endowed with, possessed of. --9 Humbled, modestly humble, submissive. --10 Decayed, wasted, waning. --11 Generous. --णः A place where four roads meet. --णं 1 A descent, a steep descent, precipice. --2 The side of a hill, slope, declivity. --3 The belly.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0759-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्र(ब)वण पु० प्र + व (ब)ण--अच् । १ चतुष्यथे अनरः २ निम्न- स्थाने ३ उदरे ४ नम्रे मेटिनिः । ५ आयते ६ प्रगुणे ७ क्षण शब्दर० । ८ प्लुते ९ स्विग्धे त्रि० विश्वः १० क्षीणे च त्रि० धरणिः । ११ आसूक्ते त्रि० हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4490,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रवणः, पुं, (प्रवन्ते गच्छन्ति जना अनेनेति । प्रु गतौ + करणे ल्युट् ।) चतुष्पथः । इत्यमरः । ३ । ३ । ५६ ॥
प्रवणः, त्रि, (प्रवतेऽत्रेति । प्रु + अधिकरणे ल्युट् ।) क्रमनिम्नभूमिः । (यथा, मनुः । ३ । २०६ । “दक्षिणाप्रवणञ्चैव प्रयत्नेनोपपादयेत् ॥”) उदरम् । प्रह्वः । इति मेदिनी । ने, ५९ ॥ (यथा, मार्कण्डेये । २३ । ८९ । “धन्योऽहमतिपुण्योऽहं कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया । यत्तातो मामभिद्रष्टुं करोति प्रवणं मनः ॥”) आयतः । प्रगुणः । क्षणः । इति विश्वः ॥ प्लुतः । स्निग्धः । इति शब्दरत्नावली ॥ आसक्तः । इति हेमचन्द्रः । ३ । ४९ ॥ (यथा, विष्णुपुराणे । ६ । १ । ११ । “प्रजास्ता ब्रह्मणा सृष्टाश्चातुर्व्वण्यव्यवस्थितौ । सम्यक्श्रद्धासमाचारप्रवणा मुनिसत्तम ! ॥”) क्षीणः । इति धरणिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-292-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रवण" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें