🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:49:22 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जीव
jīva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जीव संज्ञा पुं॰ [सं॰] प्राणियों का चेतन तत्व । जीवात्मा । आत्मा ।
२. प्राण । जीवन तत्व । जान । जैसे,—इस हिरन में अब जीव नहीं है ।
३. प्राणी । जीवधारी । इंद्रियविशिष्ट । शरीरी । जानदार । जैसे, पशु, पक्षी, कीट, पतंग आदि । जैसे,— किसी जीव को सताना अच्छा नहीं । उ॰— जे जड़ चेतन जीव जहाना ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—जीव जंतु = (१) जानवर । प्राणी । (२) कीड़ा मकोड़ा ।
४. जीवन ।
५. विष्णु ।
६. बृहस्पति । उ॰— पढौ विरंचि, मौन वेद जीव सोर छंडि रे । कुबेर, बेर के कही न यच्छ भीर मंडि रे ।—राम चं॰, पृ॰ १११ ।
७. अश्लेषा नक्षत्र ।
८. बकायन का पेड़ ।
९. जीविका । व्यवसाय (को॰) ।
१०. एक मरुत् (को॰) ।
११. कर्ण का एक नाम (को॰) ।
१२. लिंगदेह (को॰) ।
१३. पुष्य नक्षत्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीव mf(आ)n. living, existing, alive, RV. &c.
healthy (blood), Car. viii, 6, 74
ifc. living by (see जल-चर-, रूप-)
causing to live, vivifying (see पुत्र-, -जल)
जीव m. n. any living being, anything living, RV. &c.
जीव m. life, existence, MBh. iv, vi; Hariv. &c. (ifc. f(आ). , Kathās.)
जीव m. the principle of life, vital breath, the living or personal soul (as distinguished from the universal soul See जीवात्मन्), RV. i, 164, 30; ChUp.; ŚvetUp.; PraśnUp.; Mn. &c.
N. of a plant, L.
Bṛhaspati (regent of Jupiter), VarBṛS.; Laghuj.; Sūryas., KāśīKh.
the 3rd lustrum in the 60 years' Bṛhaspati cycle, VarBṛS. viii, 26
N. of one of the 8 Maruts, Yājñ. ii, 102/103, 39;
Karṇa, L.
जीव m. (also) N. of a famous physician, Buddh.
जीव n. N. of a metre, RPrāt. xvii, 4
cf. अति-, उप- and सं-जीव
जीव अ-, कुमार-, चिरं-, जगज्-, दुर्-, निर्-, पाप-, बन्धु-, स-, सु-
जीव ख्षुद्र-जिवा, यावज्-जीवम्
जीव [cf. βίος; Lat. vivus; Lith. gīvas; Goth. qvius; Eng. quick; Hib. beo.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (422,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीव a. [जीव्-कर्तरि क] Living, existing. --वः 1 The principle of life, the vital breath, life, soul; गतजीव, जीवत्याग, जीवाशा, &c. --2 The individual or personal soul enshrined in the human body and imparting to it life, motion and sensation (called जीवात्मन् as opposed to परमात्मन् the Supreme soul); Y. 3. 131; Ms. 12. 22-23. --3 Life, existence. --4 A creature, living being. --5 Livelihood, profession. --6 N. of Karṇa. --7 N. of one of the Maruts. --8 The constellation पुष्य. --9 N. of Bṛhaspati. --10 The third lustrum in the cycle of Jupiter. --11 Association of cause and effect. --12 N. of Viṣṇu. --Comp. --अंतकः {1} a bird-catcher, fowler. {2} a murderer, slayer. --अजीबाधारः the world of organic and inorganic creation. --आत्मन् m. the individual soul enshrined in the human body (as opposed to परमात्मन् ‘the Supreme soul’). --आदानं abstracting healthy blood, bleeding, (in medic.). --आधानं preservation of life. --आधारः the heart. --इंधनं glowing fire-wood, burning wood. --उत्सर्गः ‘casting off life,’ voluntary death, suicide. --उपाधिः the three states, i. e. waking, dreaming and sleeping. --ऊर्णा the wool of a living animal. --गृहं, --मंदिरं ‘the abode of the soul,’ the body. --ग्राहः a prisoner taken alive. --घनः Brahmā. --ज a. born alive. --जीवः (also जीवंजीवः) the Cakora bird. --तोका a woman whose children are living. --दः {1} a physician. {2} an enemy. --दशा mortal existence. --धनं ‘living wealth’, property in the shape of living creatures, live-stock. --धानी the earth. --निकायः a being endowed with life. --पतिः f., --पत्नी a woman whose husband is alive. --पत्रं a fresh leaf. --पितृ, --पितृक a. (a son or daughter) whose father is still alive. --पुत्रा, --वत्सा a woman [] whose son is living. --मातृका the seven mothers or female divinities; (कुमारी धनदा नंदा विमला मंगला बला । पद्मा चेति च विख्याताः सप्तैता जीवमातृकाः). --योनिः a sentient being. --रक्तं menstrual blood. --लोकः {1} the world of living beings, the world of mortals, the world or worldly existence; त्वत्प्रयाणे शातांलोकः सर्वतो जीवलोकः Māl. 9. 37; जीवलोकतिलकः प्रलीयते 21; so स्वप्नेंद्रजालसदृशः खलु जीवलोकः Śānti. 2. 2; Bg. 11. 7; U. 4. 17. {2} living beings, mankind; दिवस इवाभ्रश्यामस्तपात्यये जीवलोकस्य Ś. 3. 12; or आलोकमर्कादिव जीवलोकः R. 5. 35. --वृत्तिः f. breeding or keeping cattle. --शेष a. one to whom only life is left, escaping only with life and nothing more. --शोणितं living, i. e., healthy blood. --संक्रमणं transmigration of the soul. --साधनं grain, corn. --साफल्यं relization or attainment of the chief end of human existence. --सूः ‘the mother of living beings’, a woman whose children are living. --स्थानं {1} a joint, an articulation. {2} the vital parts, heart.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0515-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीव, ऋ प्राणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- अकं-सेट् ।) ऋ, अजीजिवत् अजिजीवत् । प्राणः प्राणधारणम् । जीवति लोकः । इति दुर्गादासः ॥
जीवः, पुं, (जीवनमिति । जीव + “हलश्च ।” ३ । ३ । १२१ । इति घञ् ।) असुधारणम् । इत्यमरः । २ । ८ । ११९ । (यथा, हरिवंशे । १७४ । ७३ । “त्वमेष चिन्तय सखि ! नोत्तरं प्रतिभाति मे । खकार्य्ये मुह्यते लोको यथा जीवं लभाम्वहम् ॥”) [] (जीवतीति । जीव प्राणे + “इगुपधज्ञेति ।” ३ । १ । १३५ । इति कः ।) प्राणी । (यथा, भागवते । १ । १३ । ४४ । “अहस्तानि सहस्तानामपदानि चतुष्पदाम् । फल्गूनि तत्र महतां जीवो जीवस्य जीवनम् ॥”) वृत्तिः । वृक्षविशेषः । (स एव महानिम्बवृक्षः । तत्पर्य्याया यथा, -- “महानिम्बः स्मृतोद्रेका रम्यको विषमुष्टिकः । केशामुष्टिनिम्बकश्च कार्म्मुको जीव इत्यपि ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) बृहस्पतिः । इति मेदिनी । वे, ८ ॥ (यथा, काशीखण्डे । १७ । ४४ । “अस्माल्लिङ्गार्च्चनान्नित्यं जीवभूतोऽसि मे यतः । अतो जीव इति ख्यातिं त्रिषु लोकेषु यास्यसि ॥”) कर्णः । इति धरणी ॥ क्षेत्रज्ञः । तत्पर्य्यायः । आत्मा २ पुरुषः ३ पुद्गलः ४ अन्तर्यामी ५ ईश्वरः ६ । इति त्रिकाण्डशेषः । (यथा, भग- वद्गीतायाम् । १३ । २ टीकायां श्रीधरस्वामिपादाः । “तञ्च क्षेत्रज्ञं संसारिणं जीवं वस्तुतः सर्व्व- क्षेत्रेष्वनुगतं मामेव विद्धि ॥”) तस्य स्वरूपं यथा, -- “कर्म्मणा जीवरूपश्च सन्ततं तत्फलप्रदः । कर्म्मरूपश्च भगवान् श्रीकृष्णः प्रकृतेः परः ॥ सोऽपि तद्धेतुरूपश्च कर्म्म तेन भवेत् सति । जीवः कर्म्मफलं भुङ्क्ते आत्मा निर्लिप्त एव च ॥ आत्मनः प्रतिविम्बश्च देही जीवः स एव च । प्राणदेहादिभृद्देही स जीवः परिकीर्त्तितः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डम् ॥ * ॥ (तथाच भागवते । १२ । १८४ । १७ । “जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥”) वेदान्तमते घटावच्छिन्नाकाशवत् शरीरत्रित- यावच्छिन्नं चैतन्यम् । केषाञ्चिन्मते दर्पणस्थमुख- प्रतिविम्बवत् बुद्धिस्थचैतन्यप्रतिविम्बम् ॥ (जीव- यति लोकानन्तर्य्याम्यात्मकरूपेणेति । जीव + णिच् + अच् । विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १५९ । ६८ । “जीवो विनयिता साक्षी मुकुन्दोऽमितविक्रमः ॥” जीवनविशिष्टे, त्रि । यथा, महाभारते । १२ । २८८ । २३ । “मृते वा त्वयि जीवेवा यदा भोक्ष्यति वैजनः ॥”)
जीवः, पुं क्ली, (जीव + भावे घञ् ।) जीवितम् । इति मेदिनी । वे, ९ ॥ (यथा, भागवते । १ । २ । १० । “जीवस्य तत्त्वजिज्ञासा नार्थो यश्चेह कर्म्ममिः ॥” “जीवस्य जीवनस्य च पुनर्द्धर्म्मानुष्ठानद्वारा कर्म्मभिर्य्य इह प्रसिद्धः स्वर्गादिः सोऽर्थो न भवति ।” इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-538-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जीव" आता है (41)
चेतन आत्मा । जीवप्राणक जीवक वृक्षदेहभृत् जीवत्रिशोक जीव, जिस आधिदैविक, आधिमौतिक, आध्यात्मिक ये तीन प्रकार के शोक होते हैंआत्मा जीवजन्मी प्राणी । जीवजन्मभृत् जीव । प्राणीजीवात्मा प्राणियों की चेतन वृत्ति का कारणस्वरूप पदार्थ । जीव । आत्मा । प्रत्यगा…प्राणधार प्राणवाला । जिसमें प्राण हो । जीवितजंत पु संज्ञा पुं॰ प्राणी । जीव । जंतुजीअ पु † संज्ञा पुं॰ दे॰ 'जी', 'जीव'पिरंनि पु † संज्ञा पुं॰ प्राणी । जीवअंतरात्मा जीवात्मा । जीवप्राणधारी जीवित । प्राणयुक्तप्राणवान् वह जिसमें प्राण हों । प्राणी । जीवप्रकृतिशास्त्र वह शास्त्र जिसमें प्राकृतिक बातों (जैसे, जीव, पशु, वनस्पति, भूगर्भ आदि…जात जन्मभूत वे भूल द्रव्य जो सृष्टि के मुख्य उपकरण है और जिनकी सहायता से सारी सृष्…क्रतु निश्चय । संकल्पजन्यु अग्निअमूर्त मूर्तिरहित । निराकर । अवयवशून्य । निरवयवअंतर्भूत अंतर्गत । शामिलबृहस्पति एक प्रसिद्ध वैदिक देवता जो अंगिरस के पुत्र ओर देवताओं चके गुरु माने जा…जान सुजान । जानकार । ज्ञानवान । चतुरआसना पु क्रि॰ अ॰ होनासर्वग जिसकी गति सब जगह हो । जो सब जगह जा सके । सर्वव्यापकत्रिदश देवतामर मृत्युपुरपाल नगर का रक्षक । कोतवालमंदसानु स्वप्नप्राणभृत् प्राण धारण करनेवालाशरीरी वह जो शरीर धारण किए हो । शरीरवाला । शरीरवान्प्राणी प्राणधारी । जिसमें प्राण होंपौन पुनिक वि॰ जो बार बार हो । फिर फिर होनेवालाजिगर कलेजा । यौ॰—जिगर कुल्फ = जिगर का ताला । हृदयरूपी तालादुलह दे॰ 'दूल्हा' (लाक्ष॰)जानवर का बच्चा । मूर्ख या जड़ व्यक्तिजियरा पु † संज्ञा पुं॰कूतस्थ व्याघ्रनख नाम का सुगधित द्रव्यप्राणवायु प्राणसर्वतोसुख एक प्रकार की व्यूह रचना
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें