🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:19:00 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जीवंती
jīvaṃtī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जीवंती संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ जीवन्ती]
१. एक लता जिसकी पत्तियाँ औषध के काम में आती हैं । विशेष—इसकी टहनियों में दूध निकलता है । फल गुच्छों में लगते हैं । यह तीन प्रकार की होती हैं—बृहज्जीवंती, पीली जीवंती और तिक्त जीवंती । तिक्त जीवंती को डोड़ी कहते हैं ।
२. एक ताल जिसके फूलों में मीठा मधु या मकरंद होता है ।
३. एक प्रकार की हड़ जो पीली होती है । विशेष—यह गुजरात कठियावाड़ की ओर से आता है । इसका गुण बहुत उत्तम माना जाता है ।
४. बाँदा ।
५. गुडूची ।
६. शमा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीवन्ती (ई), f. N. of an asterism, MānGṛ. i, 14
of a medicinal and edible plant, AV. viii, 2, 6 and 7, 6; MBh. ii, 98; Suśr.
Cocculus cordifolius, L.
Prosopis spicigera or Mimosa Suma, L.
= ˚व-प्रिया, L.
a parasitical plant, L.
= डोडी, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (423,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीवन्ती स्त्री जीव--झ गौरा० ङीष् । (जीवै) ख्याते (जियाता) ख्याते १ वृक्षे । “जीवन्ती शीतला स्वादुः स्निग्धा दोषत्रयापहा । रसायना बलकरी चक्षुष्या ग्राहिणी लघुः । जीवन्त्याः कोमलं पत्रं स्निन्नं तक्र- सुभर्ज्जितम् । हिङ्गुना संयुते तैले तक्रं क्षिप्त्वा प्रले- हयेत्” भावप्र० । “कृशरेणाथ जीवन्त्या हविष्येण च सर्वशः” भा० स० ४ अ० । (चोडी) ख्याते गुर्जरदेश- प्रसिद्धे २ लताभेदे ३ शयां ४ गुडूच्यां ५ वन्दायां ६ डीद्यां ७ हरितक्याम् राजनि० । सा च “हरितकी जीवन्ती खर्णवर्णिनी” इत्युक्तलक्षणा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3129,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीवन्ती, स्त्री, (जीवन्त + ङीष् ।) लताविशेषः । जीवै इति जीयाती इति च भाषा । तत्- पर्य्यायः । जीवनी २ जीवनीया ३ जीवा ४ मधुः ५ । इत्यमरः । २ । ४ । १४२ ॥ जीवना ६ मधुस्रवा ७ स्रवा ८ । इति तट्टीका ॥ पय- स्विनी ९ जीव्या १० जीवदा ११ जीवदात्री १२ शाकश्रेष्ठा १३ जीवभद्रा १४ भद्रा १५ मङ्गल्या १६ क्षुद्रजीवा १७ यशस्या १८ शृङ्गाटी १९ जीवदृष्टा २० काञ्जिका २१ शशशिम्बिका २२ सुपिङ्गला २३ । इति राजनिर्घण्टः ॥ मधु- [] श्वासा २४ जीववृषा २५ सुखङ्करी २६ मृग- राटिका २७ जीवपत्री २८ जीवपुष्पा २९ । इति केचित् ॥ (यथा, -- “वरा शाकेषु जीवन्ती सर्षपास्त्ववराः परम् ॥” इति वाभटे सूत्रस्थाने षष्ठेऽध्याये ॥) अस्या गुणाः । मधुरत्वम् । शीतत्वम् । रक्त- पित्तवायुक्षयदाहज्वरनाशित्वम् । कफवीर्य्य- विवर्द्धनत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ स्वादुत्वम् । स्निग्धत्वम् । त्रिदोषनाशित्वम् । रसायनत्वम् । बलकारित्वम् । चक्षुर्हितत्वम् । ग्राहित्वम् । लघुत्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥ श्वासकासधातु- क्षयनाशित्वम् । स्वरकारित्वञ्च । सुराष्ट्रदेशज- स्वर्णवर्णहरीतकी । सा स्नेहपाके प्रशस्ता जीर्णरोगनाशिनी । इति राजवल्लभः ॥ (अस्याः लक्षणं व्यवहरश्च यथा, -- “जीवप्रस्वर्णवर्णिनी ॥” “जीवन्ती सर्व्वरोगहृत् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) शमी । गुडूची । (पर्य्याया यथा, -- “गुडूची मधुपर्णी स्यादमृतामृतवल्लरी । छिन्ना च्छिन्नरुहा च्छिन्नोद्भवा वत्सादनीति च ॥ जीवन्ती तन्त्रिका सोमा सोमवल्ली च कुण्डली । चक्रलक्षणिका धीरा विशल्या च रसायनी ॥ चन्द्रहासी वयस्था च मण्डली देवनिर्म्मिता ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) वन्दा । इति मेदिनी । ते, ११२ ॥ डोडी । इति राजनिर्घण्टः ॥ (जीव इति शाक- विशेषः । शर्करावन्मधुरपुष्पा व्रततिः । अस्याः पर्य्याया यथा, -- “जीवन्ती जीवनी जीवा जीवनीया मधुस्रवा । मङ्गल्यनामधेया च शाकश्रेष्ठा पयस्विनी ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-540-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "जीवंती" आता है (18)
वृषाकपायी जीवंती । डोडीसुखंकरी जीवंती । डोडी । विशेष दे॰ 'जीवंती'सुपिंगला जीवंती । डोडी शाकविषमुष्टि जीवंतीशाकश्रेष्ठा जीवंती । डाडी शाकस्वर्णवर्णाभा जीवंतीजीवपत्री जीवंतीशशशिंविका जीवंती । डोडीश्रृंगाटी जीवंतीजीवा वह सीधी रेखा जो किसी चाप के सिरे से दूसरे सिरे तक हो । ज्यास्रवा मरोड़फली । मुरहरी । मूर्व्वाकाकोली एक ओषधि । विशेष—यह एक प्रकार की जड़ या कंद है जो सतावर की तरह होती है,…विदारीगंधा शालपर्णीपुत्रदा बंध्या ककोंटकी । बाँझ ककोड़ा या खेखसाजीवनीयगण वैद्यक में बलकारक औषधियों का एक वर्ग । विशेष— इसके अंतर्गत अष्टवर्ग पर…रक्तांगी मजीठमांगल्या गोरोचनतीत्णगंधा श्वेत वच । सफेद बच
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें