🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:56:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जीवा
jīvā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जीवा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह सीधी रेखा जो किसी चाप के सिरे से दूसरे सिरे तक हो । ज्या ।
२. धनुष की ड़ोरी ।
३. जीवंती ।
४. बालवच । वचा ।
५. भूमि ।
६. जीवन ।
७. जीवनोपाय । जीविका ।
८. जीवन (को॰) ।
६. आभरण की खनक या झनक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीवा (आ), f. life, L.
the earth, L.
a bow-string, L.
(in geom. = ज्या) the chord of an arc
the sine of an arc, Sūryas. ii, 57 (cf. त्रि-, त्रि-भ, दृग्-गति-, लम्ब- and शङ्कु-जीवा)
N. of a plant (जीवन्ती or वचा, L.), VarBṛS. iii, 39
the tinkling of ornaments, L.
pl. N. of a particular formula, Kauś.; Vait.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (422,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीवा [जीव्-अच्] 1 Water. --2 The earth. --3 A bow-string; मुहुर्जीवाघोषैर्बधिरयति Mv. 6. 30. --4 The chord of an arc. --5 Means of living. --6 The tinkling of metallic ornaments. --7 N. of a plant (वचा). --8 Life, existence.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0516-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीवा स्त्री जीव--अच् जीवयतेरच् वा टाप् ज्या--क्विप् संप्रसारणे दीर्धः सा अस्त्यस्य वा । १ धनुषो गुणे ज्यायां २ जीवन्तिकायानौषधौ, ३ वचायां, ४ शिञ्जिते, ५ भूमौ ६ जीवनोपाये च मेदि० जीव--भावे अ टाप् । जीवने जटा० । धनुराकारक्षेत्रस्य वृत्तस्थोभयरेखावृत्तसंलग्ने क्षेत्रभेदे तन्मानानयनादिकं लीला० दर्शितं तच्च क्षेत्रशब्दे २४०३ पृ० दर्शितम् । ग्रहस्पष्टगत्याद्युपपयोगिली राशिरूपक्षेत्रस्य जीवा तु क्रामज्याशब्दे २३०३ पृ० उक्ता अधिकं ज्याशब्दे वक्ष्यते ज्योत्पत्तिप्रकारः सि० शि० उक्तो यथा “इष्टाङ्गुलव्यासदलेन वृत्तं कार्य्यं दिगङ्गं भलवाङ्कितं च । ज्यासंख्ययाप्ता नवतेर्लवा ये तदाद्यजीवा धनुरेत- देव । द्वित्र्यादिनिघ्नं तदनन्तराणां चापे तु दत्त्वोभयतो दिगङ्कात् । ज्ञेयं तदग्रद्वयबद्धरज्जोरर्धं ज्यकार्धं निखि- लानि चैवम् । अथान्यथा वा गणितेन वच्मि ज्यार्धानि तान्येव परिस्फुटानि । त्रिज्याकृविर्दोर्गुणवर्गहीना मूलं तदीयं खल् कोटिजीवा । दोःकोटिजीवारहिते त्रिभज्ये तच्छेषके कोटिभुजोत्क्रमज्ये । ज्याचापमध्ये खलु योऽत्र वाणः सैवोत्क्रमज्या सुधियात्र वेद्या । त्रिज्यार्धं राशिज्या तत्कोटिज्या च षष्टिभागानाम् । त्रिज्यावर्गार्धपदं शरवेदांशज्यका भवति । त्रिज्याकृतीषु धातात् त्रिज्याकृतिवर्गपञ्चधातस्य । मूलोनादष्टहृतान्मूलं [] षट्त्रिंशदंशज्या । गजहयगजेषु ५८७८ भिघ्नी त्रिभ- जीवा वाऽयुतेन १०००० संभक्ता । पट्त्रिंशदंशजीवा तत् कोटिज्याकृतेषूणाम् । त्रिज्याकृतीषुधातान्मूलं त्रिज्यो- नितं चतुर्भक्तम् । अष्टादशभागानां जीवा स्पष्टा भव- त्येवम् । क्रमोत्क्रमज्याकृतियोगमूलाद्दलं तदर्धांशक- शिञ्जिनी स्यात् । त्रिज्योत्क्रमज्यानिहतेर्दलस्य मूलं तदर्धांशकशिञ्जिनी वा । तस्याः पुनस्तद्दलभागकानां कोटेश्च कोट्यं शदलस्य चैवम् । अन्यज्यकासाधनमुक्तमेवं पूर्बैः प्रवक्ष्येऽथ बिशिष्टमस्मात् । त्रिज्याभुजज्याहति- हीनयुक्ते त्रिज्याकृती तद्दलयोः पदे स्तः । भुजोनयुक्त- त्रिभखण्डयोर्ज्ये कोटिं भुजज्यां परिकल्प्य चैवम् । यद्दोर्ज्ययोरन्तरमिष्टयोर्यत्कोटिज्ययोस्तत्कृतियोगमूलम् । दलीकृतं स्यादुभुजयोर्वियोगखण्डस्य जीवैवमनेकधा वा । दोःकोटिजीवाविवरस्य वर्गो दलीकृतस्तस्य पदेन तुल्या । स्यात् कोटिवाह्वोर्विवरार्धजीवा वक्ष्येऽथ मूलग्रहणं विनापि । दोर्ज्याकृतिर्व्यासदलार्धभक्ता लब्धत्रिमौर्व्यो- र्विवरेण तुल्या । दोःकोटिभागान्तरशिञ्जिनी स्याज्ज्या- र्धानि वा कानिचिदेवमत्र । स्वगोऽङ्गेषुषडशेन (६५६९) वर्जिता भुजशिञ्जिनी । कोटिज्या दशभिः क्षुण्णा त्रिसप्तेषु० (५७३) विभाजिता । तदैक्यमग्रजीवा स्यादन्तरं पूर्वशिञ्जिनी । प्रथमज्या भवेदेव” षष्टिरन्यास्ततस्ततः । व्यासार्धेऽष्टगुणाब्ध्यग्नितुल्ये स्युर्नवतिर्ज्यकाः । कोठि- जीवा शताभ्यस्ता गोदस्ततिथि (१५२९) भाजिता । दोर्ज्या स्वाऽद्र्यङ्गवेदांश (४६७) हीना तद्योगसंमिता । तदग्रज्या तयोश्चापि विवरं पूर्वशिञ्जिनी । तत्त्वदस्रा २२५ नगां- शोना एवमत्राद्यशिञ्जिनी । ज्यापरम्परयैवं वा चतुर्विंशतिमौर्विकाः । चापयोरिष्टयोर्दोर्ज्ये मिथः- कोटिज्यकाहते । त्रिज्याभक्ते तयोरैक्यं स्याच्चापैक्यस्य दोर्ज्यका । चापान्तरस्य जीवा स्यात् तयोरन्तरसंमिता । अन्यज्यासाधने सम्यगियं ज्याभावनोदिता । समास- भावना चैका तथान्यान्तरभावना । आद्यज्याचाप- भागानां प्रतिभागज्यकाविधिः । या ज्यानुपाततः सेष्ट- व्यासार्धे परिणाम्यते । आद्यदोःकोटिजीवाभ्यामेर्व कार्य्या ततो मुहुः । भांवनाः स्युस्तदग्रज्या इष्टे व्यास- दले स्फुटाः । स्थूलं ज्यानयनं पाठ्यामिह तन्नो० दितं मया ।
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीवा, स्त्री, (जीवयतीति । जीव + णिच् + अच् । ततष्टाप् ।) जीवन्तीवृक्षः । मौर्व्वी । (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ३ । २१ । “निर्गुण इति मृत इति च द्वावेकार्थाभिधायिनौ विद्धि । पश्य धनुर्गुणशून्यं निर्ज्जीवं तदिह शंसन्ति ॥” “निर्गता जीवा ज्या यस्मात् तत् । ‘जीवा ज्या शिञ्जिनीत्यपि’ इत्यभिधानात् ।” इति तट्टीका ॥) वचा । शिञ्जितम् । भूमिः । इति मेदिनी । वे, ८ ॥ जीवितम् । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-541-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जीवा" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें