🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:31:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

असु
asu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
असु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्राणवायु । प्राण । उ॰— बूझत हौ तो यहै प्रभु कीजै । मो असु दै वरु अश्व न दीजै ।—रामचं॰, पृ॰ १७७ ।
२. चित्त ।
३. जल [को॰] ।
४. गरमी । ताप [को॰] ।
५. एक पल का छठा भाग [को॰] ।
६. विचार [को॰] ।
७. हदय [को॰] ।
८. दु:ख । वेदना [को॰] ।
असु २पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ अश्व] घोड़ा । अश्व । उ॰ — असु दल गज दल दूनौ साजे । औ घन तबल जुभाऊ बाजे । —जायसी ग्रं॰, पृ॰ २२८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
असु m. (√ 1. अस्), Ved. breath, life, RV.; AV. &c.
life of the spiritual world or departed spirits, RV. x, 15, 1
(in astron.) ‘respiration’, = four seconds of sidereal time or one minute of arc, Sūryas.
= प्रज्ञा, Naigh.
(in later language only असवस्) the vital breaths or airs of the body, animal life, AV.; Mn. iii, 217, &c.
असु n. grief, L.
(= चित्त) the spirit, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (121,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
असुः [अस्यते क्षिप्यते अस्-उन् Uṇ. 1. 10; cf. Nir.; स हि अस्तः शरीरे भवति तस्य तत्र नित्यमवस्थानं] 1 Breath, life, spiritual life. --2 Life of departed spirits. --3 Water. --4 Heat. --5 (pl.) (a) The five vital breaths or lifewinds in the body; असुभिः स्थास्नु यशश्चिचीषतः Ki. 2. 19; परीक्षितं दुर्लभानसून् प्रापितवान् K. 175; Bh. 2. 110; (b) wisdom (प्रज्ञा Nir.). --6 The time taken in pronouncing 10 long syllables. --7 A sixth part of a pala q. v. --n. --(सु) 1 Reflection, thought. --2 Heart, mind. --3 Grief. --Comp. --धारणं --णा sustenance of life, life, existence. --नीतः the lord of spirits. --(तं) the world of spirits. --नीतिः f. the life or the world of the spirits (personified as a female deity invoked for the preservation of life.). --भंगः {1} destruction or loss of life; मलिनमसुभंगेप्यसुकरं Bh. 2. 28. {2} danger or fear about life. --भृत् m. a living being, a creature. --सम a. as dear as life, dearly loved. --(मः) a husband, lover; मुहुरसुसममाघ्नती नितांतं Śi. 7. 17.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0213-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
असु पु० अस्यते क्षिप्यते अस--उन् । १ चित्ते । कर्त्तरि उन् । [] २ तापे । करणे उन् । ३ पञ्चवृत्तिषु वायुभेदेषु पु० ब० व० । “शेषे जातो भवेद्व्यमुः ज्योति० । “आचम्योदक् परावृत्य त्रिराचम्य शनैरसून्” मनुः । “शरीरेभ्योऽमरारीणामसूतिव विचि- न्वति” देवीमा० “त्यजन्त्यसून् शर्म्मच मानिनो वरं त्यजन्ति नत्वेकमयाचितव्रतम्” नैषधम् । प्राणवृत्तीनां भेदविवक्षायामेव बहुत्वम् एकत्वविवक्षायां तु एकवचनान्ततामिच्छन्ति अतएव- “प्राणापानौ समौकृत्वा” गीता “प्राणोह पिता प्राणोह माते- त्यादौ प्राणशब्दवत् असुशब्दोप्येकवचनः” नानददसुं ऋ० १, १४०, ८ । “उदीर्घ्वं जीवो असुर्न आगादप” ऋ० १, ११३, १६, ४ दशगुर्व्वक्षरोच्चारणकाले पलषष्ठ- भागे च “गुर्व्वक्षरैः खेन्दुमितैरसुस्तैः षद्भिः पलं तैर्घ- टिका खषड्भिः” सि० शि० ५ प्रज्ञायाम् निरो ।
असु उपतापे कण्ट्वा० यक् । असूयति आसूयीत् असूयामास । असूया । असूञ इत्येके असूयति ते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0556-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
असु, क्ली, (अस्यतेऽनेन । अस् + उ ।) चित्तं । उपतापः । इत्युणादिकोषः ॥
असुः, पुं, (अस्यन्ते इति । अस् + उ ।) प्राणः पञ्चप्राणेषु बहुवचनान्तः । असवः । इत्यमरः ॥ (“तेजस्विनः सुखमसूनपि संत्यजन्ति” । इति नीतिशतके । ९९ श्लोकः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-154-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें