🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:47:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

असु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

असु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

असु

अर्थ: शोक,दुःख

संस्कृत: पर्याय: प्राण

व्युत्पत्ति: अस्+उन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. असु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. असु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. असु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — असु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअसुअसुनीअसूनि
द्वितीयाअसुअसुनीअसूनि
तृतीयाअसुनाअसुभ्याम्असुभिः
चतुर्थीअसुने / असवेअसुभ्याम्असुभ्यः
पञ्चमीअसुनः / असोःअसुभ्याम्असुभ्यः
षष्ठीअसुनः / असोःअसुनोः / अस्वोःअसूनाम्
सप्तमीअसुनि / असौअसुनोः / अस्वोःअसुषु
सम्बोधनहे असु / हे असोहे असुनीहे असूनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — असु
असु
asu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
असु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्राणवायु । प्राण । उ॰— बूझत हौ तो यहै प्रभु कीजै । मो असु दै वरु अश्व न दीजै ।—रामचं॰, पृ॰ १७७ ।
२. चित्त ।
३. जल [को॰] ।
४. गरमी । ताप [को॰] ।
५. एक पल का छठा भाग [को॰] ।
६. विचार [को॰] ।
७. हदय [को॰] ।
८. दु:ख । वेदना [को॰] ।
असु २पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ अश्व] घोड़ा । अश्व । उ॰ — असु दल गज दल दूनौ साजे । औ घन तबल जुभाऊ बाजे । —जायसी ग्रं॰, पृ॰ २२८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
असु m. (√ 1. अस्), Ved. breath, life, RV.; AV. &c.
life of the spiritual world or departed spirits, RV. x, 15, 1
(in astron.) ‘respiration’, = four seconds of sidereal time or one minute of arc, Sūryas.
= प्रज्ञा, Naigh.
(in later language only असवस्) the vital breaths or airs of the body, animal life, AV.; Mn. iii, 217, &c.
असु n. grief, L.
(= चित्त) the spirit, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (121,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
असुः [अस्यते क्षिप्यते अस्-उन् Uṇ. 1. 10; cf. Nir.; स हि अस्तः शरीरे भवति तस्य तत्र नित्यमवस्थानं] 1 Breath, life, spiritual life. --2 Life of departed spirits. --3 Water. --4 Heat. --5 (pl.) (a) The five vital breaths or lifewinds in the body; असुभिः स्थास्नु यशश्चिचीषतः Ki. 2. 19; परीक्षितं दुर्लभानसून् प्रापितवान् K. 175; Bh. 2. 110; (b) wisdom (प्रज्ञा Nir.). --6 The time taken in pronouncing 10 long syllables. --7 A sixth part of a pala q. v. --n. --(सु) 1 Reflection, thought. --2 Heart, mind. --3 Grief. --Comp. --धारणं --णा sustenance of life, life, existence. --नीतः the lord of spirits. --(तं) the world of spirits. --नीतिः f. the life or the world of the spirits (personified as a female deity invoked for the preservation of life.). --भंगः {1} destruction or loss of life; मलिनमसुभंगेप्यसुकरं Bh. 2. 28. {2} danger or fear about life. --भृत् m. a living being, a creature. --सम a. as dear as life, dearly loved. --(मः) a husband, lover; मुहुरसुसममाघ्नती नितांतं Śi. 7. 17.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0213-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
असु पु० अस्यते क्षिप्यते अस--उन् । १ चित्ते । कर्त्तरि उन् । [] २ तापे । करणे उन् । ३ पञ्चवृत्तिषु वायुभेदेषु पु० ब० व० । “शेषे जातो भवेद्व्यमुः ज्योति० । “आचम्योदक् परावृत्य त्रिराचम्य शनैरसून्” मनुः । “शरीरेभ्योऽमरारीणामसूतिव विचि- न्वति” देवीमा० “त्यजन्त्यसून् शर्म्मच मानिनो वरं त्यजन्ति नत्वेकमयाचितव्रतम्” नैषधम् । प्राणवृत्तीनां भेदविवक्षायामेव बहुत्वम् एकत्वविवक्षायां तु एकवचनान्ततामिच्छन्ति अतएव- “प्राणापानौ समौकृत्वा” गीता “प्राणोह पिता प्राणोह माते- त्यादौ प्राणशब्दवत् असुशब्दोप्येकवचनः” नानददसुं ऋ० १, १४०, ८ । “उदीर्घ्वं जीवो असुर्न आगादप” ऋ० १, ११३, १६, ४ दशगुर्व्वक्षरोच्चारणकाले पलषष्ठ- भागे च “गुर्व्वक्षरैः खेन्दुमितैरसुस्तैः षद्भिः पलं तैर्घ- टिका खषड्भिः” सि० शि० ५ प्रज्ञायाम् निरो ।
असु उपतापे कण्ट्वा० यक् । असूयति आसूयीत् असूयामास । असूया । असूञ इत्येके असूयति ते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0556-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
असु, क्ली, (अस्यतेऽनेन । अस् + उ ।) चित्तं । उपतापः । इत्युणादिकोषः ॥
असुः, पुं, (अस्यन्ते इति । अस् + उ ।) प्राणः पञ्चप्राणेषु बहुवचनान्तः । असवः । इत्यमरः ॥ (“तेजस्विनः सुखमसूनपि संत्यजन्ति” । इति नीतिशतके । ९९ श्लोकः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-154-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
असुअसु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: असु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | असु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

असु 📚 ➤ शोक,दुःख
संस्कृत: पर्याय: प्राण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
असु 📚प्राणवायु । प्राण🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • असु: अस्+उन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें