🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:15:35 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मिथ्या
mithyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मिथ्या वि॰ [सं॰]
१. असत्य । झूठ ।
२. बेकार । व्यर्थ । यौ॰—मिध्याकोप = बनावट क्रोध । मिथ्याग्रह = निरर्थक हठ । दुराग्रह । मिथ्याचर्या । मिथ्याजलिप्त = झूठ कथन । असत्य भाषण । मिध्याज्ञान = भूल । गलती । भ्रम । मिध्याद्यष्टि । मिथ्यापंडित । मिथ्याभाषी = असत्यावक्ता । झूठ बोलनेवाला । मिथ्यावचन = असत्य कथन । झूठी बात । मिथ्यावाद । मिथ्यासाक्षी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मिथ्या ind. (contracted from मिथूया) invertedly, contrarily, incorrectly, wrongly, improperly, ŚBr. &c. &c. (with Caus., of √ कृ, to pronounce a word wrongly ‘once’ [P.] or ‘repeatedly’ [Ā.] Pāṇ. i, 3, 71; with प्र-√ चर्, to act wrongly, Mn. ix, 284; with प्र-√ वृत्, to behave improperly, MBh. iii, 2414); falsely, deceitfully, untruly, Mn.; MBh. &c. (often with √ ब्रू, वच् or वद्, to speak falsely, utter a lie; with √ कृ, to deny, MBh.; to break one's word, with न-√ कृ, to keep it), R.; with √ भू, to turn out or prove false, MBh.; not in reality, only apparently, Madhus.; to no purpose, fruitlessly, in vain, MaitrUp.; MBh. &c. (ibc. often = false, untrue, sham; Mithyā is personified as the wife of A-dharma, KalkiP.)
मिथ्या &c. See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (817,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मिथ्या ind. [मिथ्-क्यप्] 1 Falsely, deceitfully, wrongly, incorrectly; oft. with the force of an adjective; मणौ महानील इति प्रभावादल्पप्रमाणेऽपि यथा न मिथ्या R. 18. 42; यदुवाच न तन्मिथ्या 17. 42; मिथ्यैव व्यसनं वदंति मृगयामीदृग्विनोदः कुतः Ś. 2. 5. --2 Invertedly, contrarily. --3 To no purpose, in vain, fruitlessly; मिथ्या कारयते चारैर्घोषणां राक्षसाधिपः Bk. 8. 44; Bg. 18. 59. (मिथ्या वद्-वच् to tell a falsehood, lie; मिथ्या कृ {1} to falsify. {2} to contradict. मिथ्या भू to turn out false, be false; मिथ्या ग्रह् to misunderstand, mistake). At the beginning of comp. मिथ्या may be translated by ‘false, untrue, unreal, sham, pretended, feigned’ &c. --Comp. --अध्यवसितिः f. a figure of speech, an expression of the impossibility of a thing by making it depend upon an impossible contingency; किं चिन्मिथ्यात्वसिद्ध्यर्थं मिथ्यार्थांतरकल्पनम् । मिथ्याध्यवासितिर्वेश्यां वशयेत् खस्रजं वहन् ॥ Kuval. --अपवादः a false charge. --अभिधानं a false assertion. --अभियोगः a false or groundless charge. --अभिशंसनं calumny, false accusation. --अभिशापः {1} [] a false prediction. {2} a false or unjust claim. --आचारः a. {1} acting falsely. {2} hypocritical. --(रः) {1} wrong treatment (in medic.). {2} wrong or improper conduct. --आहारः wrong diet. --उत्तरं a false or prevaricating reply. --उपचारः {1} pretended kindness or service. {2} (in medic.) a wrong treatment of a malady --कर्मन् n. a false act. --कारुणिक a. pretending to be false; Pt. 5. 14. --कोपः, --क्रोधः feigned anger. --क्रयः a false price. --ग्रहः useless obstinacy or persistence. --ग्रहः --ग्रहणं misconception, misunderstanding. --चर्या hypocrisy. --जाल्पितं a false report or speech. --ज्ञानं a mistake, error, misapprehension. --दर्शनं heresy. --दृष्टिः f. heresy, holding heretic or atheistic doctrines. --निरसनं denial by oath. --पुरुषः a man only in appearance. --प्रतिज्ञ a. false to one's promise, perfidious. --फलं an imaginary advantage. --मतिः f. delusion, mistake, error. --योगः wrong use or application. --वचनं, --वाक्य --वादः an untrue speech, a falsehood, lie. --वाक्, --वादिन् a. lying, false, untruthful. --वार्ता a false report. --साक्षिन् m. a false witness.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0866-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मिथ्या अव्य० मिथ--क्यप् । अयथार्थे असत्ये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4753,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मिथ्या, व्य, (मथते इति । मथविलोडने । मेथते हिनस्ति वेति । मथ वा मेथ + क्यप् । निपा- तनात् साधु ।) असत्यम् । तत्पर्य्यायः । मृषा २ वितथः ३ अनृतम् ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ मिछा इति भाषा ॥ (यथा, -- “यदसद्भासमानं तन्मिथ्या स्वाप्नगजादिवत् ।” इति सांख्यप्रवचनभाष्यधृतम् ॥ सा चाधर्म्मपत्नी । यथा, -- “अधर्म्मपत्नी मिथ्या सा सर्व्वधूर्त्तैश्च पूजिता । यया विना जगन्मुक्तमुच्छन्नं विधिनिर्म्मितम् ॥ सत्ये चादर्शना या च त्रेतायां सूक्ष्मरूपिणी । अर्द्धावयवरूपा च द्बापरे संवृता भिया ॥ कलौ महाप्रमत्ता च सर्व्वत्र व्यापिका बलात् । कपटेन समं भ्रात्रा भ्रमत्येव गृहे गृहे ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे १ अध्यायः ॥ अपि च । “अधर्म्मस्य प्रिया रम्या मिथ्या मार्ज्जार- लोचना । तस्याः पुत्त्रोऽतितेजस्वी दम्भः परमकोपनः ॥ स मायायां भगिन्यान्तु लोभं पुत्त्रञ्च कन्यकाम् । निकृतिं जनयामास तयोः क्रोधः सुतोऽभवत् ॥” इति कल्किपुराणे १ अध्यायः ॥ विषयभेदे मिथ्याभाषणे दोषाभावो यथा, -- शर्म्मिष्ठोवाच । “न नर्म्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न स्त्रीषु राजन्न विवाहकाले । प्राणात्यये सर्व्वधनापहारे पञ्चानृतान्याहुरपातकानि ॥” मिथ्याकथने दोषो यथा, -- “पृष्टास्तु साक्ष्ये प्रवदन्ति येऽन्यथ भवन्ति मिथ्यापतिता नरेन्द्र ! । एकार्थतायान्तु समाहितायां मिथ्या वदन्तं ह्यनृतं हिनस्ति ॥” ययातिरुवाच । “राजा प्रमाणं भूतानां स विनश्येन्मृषा वदन् । अर्थकृच्छ्रमपि प्राप्य न मिथ्या कर्त्तुमुत्सहे ॥” इति मात्स्ये ३१ अध्यायः ॥ अथासत्याभिधानप्रायश्चित्तम् । तत्र सकृद- सत्यभाषणे कृष्णानुस्मरणं प्रायश्चित्तम् । यथा, विष्णुपुराणम् । “कृते पापेऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते । प्रायश्चित्तन्तु तस्यैकं कृष्णानुस्मरणं परम् ॥” अत्यन्ताभ्यासे विष्णुः । निन्दितेभ्यो धनादानं बाणिज्यं कुसीदजीवनम् । असत्यभाषणं शूद्र- सेवनमित्यपात्रीकरणं कृत्वा तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति । अतिबहुतरकालाभ्यासे मनुः । “सङ्करापात्रकृत्यासु मासं शोधनमैन्दवम् ।” [] चातुर्व्वर्णवधे साक्ष्येऽनृतभाषणेऽनुपातकत्वाभा- वाल्लघु प्रायश्चित्तमाह याज्ञवल्क्यः । “वर्णिनां हि वधो यत्र तत्र साक्ष्येऽनृतं वदेत् । तत्पावनाय निर्व्वाप्यश्चरुः सारस्वतो द्विजैः ॥” शूद्रे तु विष्णः । तत्पावनाय कुष्माण्डीभिर्द्विजो- ऽग्निं जुहुयात् । शूद्रश्चैकोद्दिष्टं गोदशकस्य ग्रासं विदध्यात् । विषयविशेषेऽपवादमाह हारीतः । सोमविक्रयकन्याविवाहभयमैथुन- बालकसंज्ञपनं गोब्राह्मणहितञ्च कुर्व्वन् मिथ्या न लिप्यत इति । तथा च यमः । “न नर्म्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न स्वैरवाक्यं न च मैथुनार्थे । प्राणात्यये सर्व्वधनापहारे पञ्चानृतान्याहुरपातकानि ॥” इति प्रायश्चित्तविवेकः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-724-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मिथ्या" आता है (24)
अनृत मिथ्या । झूठाअलीक बेसिर पैर का । मिथ्या । झूठाअसत् मिथ्या । अस्तित्वविहीन । सत्तारहितवितथ मिथ्या । झूठजल्पित जो (बात) वास्तव में ठीक न हो । मिथ्याअवास्तव मिथ्या । निराधार जो । वास्तव न होअसत्य मिथ्या । झूठवितथ्य मिथ्या । असत्य । झूठमिथु असत्य । मिथ्या । झूठझूठा जो वास्तविक स्थिति के विपरीत हो । जो झूठ हो । जो सत्य न हो । मिथ्या । …दरोग झूठ । असत्य । गलत । मिथ्यानिसत पु † वि॰ असत्य । मिथ्याबातिल झुठ । मिथ्या । गलत । बेकारमुधा व्यर्थ । वृथा । बेफायदाअवक्तव्य न कहने योग्यअमूलक जिसकी कोई जड़ न हो । निर्मूलअविद्यमान जो विद्यमान या उपस्थित न हो । अनुप स्थितिनिराधार अवलंब या आश्रयरहित । जिसे सहारा न हो या जो सहारे पर न हो । जैसे,— वह न…गलत अशुद्ध । भ्रम- मूलकलगव पु † वि॰काचा दे॰ 'कच्चा'गलीत जीर्णशीर्ण । गलित । दुर्दशाग्रस्तअमौलिक बिना जड़ का । निर्मुलबेबुनियाद जिसकी कोई जड़ न हो । निर्मुल । बेजड़
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें