🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:12:17 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मिथ्या

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मिथ्या

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मिथ्या

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: मेधाहिंसनयोः

अंग्रेज़ी: to understand, to know, to hurt, to injure, to cause trouble

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मिथ् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — आशीर्लिङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. अव्ययम्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — मिथ् (भ्वादिगण) · अर्थ: (मेधाहिंसनयोः)

आशीर्लिङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममिथ्यात् / मिथ्याद्मिथ्यास्ताम्मिथ्यासुः
मध्यममिथ्याःमिथ्यास्तम्मिथ्यास्त
उत्तममिथ्यासम्मिथ्यास्वमिथ्यास्म

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मेथति · लट् (आत्मने.): मेथते · लिट्: मिमेथ · लिट् (आत्मने.): मिमिथे · लुट्: मेथिता · लुट् (आत्मने.): मेथिता · लृट्: मेथिष्यति · लृट् (आत्मने.): मेथिष्यते · लोट्: मेथतात् · लोट् (आत्मने.): मेथताम् · लङ्: अमेथत् · लङ् (आत्मने.): अमेथत · विधिलिङ्: मेथेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): मेथेत · आशीर्लिङ्: मिथ्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): मेथिषीष्ट · लुङ्: अमेथीत् · लुङ् (आत्मने.): अमेथिष्ट · लृङ्: अमेथिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अमेथिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मेथन · ण्वुल्: मेथकः · तृच्: मेथिता · ण्यत्: मेथ्यः · तव्य: मेथितव्यः · अनीयर्: मेथनीयः · क्त: मिथितः · क्तवतु: मिथितवान् · शतृ: मेथन् · स्य-शतृ: मेथिष्यन् · शानच्: मेथमानः · क्त्वा: मिथित्वा · ल्यप्: प्रमिथ्य · तुमुन्: मेथितुम् · णमुल्: मेथम् · घञ्: मेथः · क्तिन्: मित्ति · क्वसु: मिमिथ्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मिथ्
मिथ्
mith
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मिथ् cl. 1. P. Ā. (cf. Dhātup. xxi, 7) मेथति, ˚ते (pr. p.f. मिथती, RV.; pf. मिमेथ, ib.; ind.p. मिथित्वा, BhP.), to unite, pair, couple, meet (as friend or antagonist), alternate, engage in altercation; (Ā.) to dash together, RV. i, 113, 3 (accord. to Dhātup. also ‘to understand’ or ‘to kill’).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (816,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मिथ् {c1c} U. (मेथति-ते) 1 To asscciate with. --2 To unite, pair, copulate. --3 To hurt, injure, strike, kill. --4 To understand, perceive, know. --5 To wrangle, contradict. --6 To grasp, seize.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0865-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मिथ्यामिथ् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — आशीर्लिङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्ययम्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मिथ्या 📚 ➤ cl. 1. P. Ā. (cf. Dhātup. xxi, 7) मेथति, ˚ते (pr. p.f. मिथती, RV.; p… उमा-कोश
संस्कृत: मेधाहिंसनयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मिथ् 📚cl. 1. P. Ā. (cf. Dhātup. xxi, 7) मेथति, ˚ते (pr. p.f. मिथती, RV.; p…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें