🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:36:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

असत्
asat
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
असत् १ वि॰ [सं॰]
१. मिथ्या । अस्तित्वविहीन । सत्तारहित ।
२. बुरा । खराब ।
३. खोटा । असाधु । असज्जन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-सत् mf(अ-सती)n. [in RV. seven times असत् and five times आसत् with lengthening of the accentuated vowel] not being, not existing, unreal, RV. vii, 134, 8; AV.; Up.; Kum. iv, 12
untrue, wrong, RV.
bad, ŚBr.; Mn. &c.
अ-सत् (न्), m. Indra, L.
अ-सत् (त्), n. nonexistence, nonentity, RV.; AV. &c.
untruth, falsehood, RV. vii, 104, 8
evil, Ragh. i, 10
अ-सत् (न्तस्), m. pl. bad or contemptible men, MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (118,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
असत् a. 1 Not being or existing; तदभावे सदप्यसत् H. 3. 3; असति त्वयि Ku. 4. 12; Ms. 9. 154. --2 Non-existent, unreal; आत्मनो ब्रह्मणोऽभेदमसंतं कः करिष्यति. --3 Bad (opp. सत्); सदसद्व्यक्तिहेतवः R. 1. 10. --4 Wicked, vile, evil; as ˚विचार. --5 Not manifest. --6 Wrong, improper, false, untrue; इति यदुक्तं तदसत् (oft. occurring in controversial works). --7 Not answering its purpose. --m. (न्) Indra. --n. (त्) 1 Non-existence, non-entity; नासदासीन्नो सदासीत् Rv. 10. 129. 1; असद्वा इदमग्र आसीत् ततो वै सदजायत Ait. Br., Ms. 12. 118; 1. 11, 14, 74. --2 An evil, a harm. --3 Untruth, falsehood. --ती An unchaste woman; असती भवति सलज्जा Pt. 1. 418. --Comp. --अध्येतृ m. a Brāhmaṇa who reads heterodox works, one who neglects his ownŚākhā and studies another; also cal led शाखारंडः; स्वशाखां यः परित्यज्य अन्यत्र कुरुते श्रमं । शाखारंडः स विज्ञेयो वर्जयेत्तं क्रियासु च ॥. --आगमः {1} a heterodox Śāstra or doctrine. {2} acquisition (of wealth) by unfair or foul means. {3} a foul means itself. --आचार a. following evil practices, wicked. --(रः) an evil practice. --आचारिन् a. one who follows evil practices, wicked, vile. --कर्मन्, --क्रिया &c. see below. --कल्पना {1} an untrue action, one which never took place. {2} [] fabrication of falsehood. --ख्यातिः f. wrong or improper perception or knowledge. --ग्र (ग्रा) हः {1} a bad trick. {2} a bad opinion, prejudice. {3} childish desire. --चेष्टितं harm, injury; प्राणिष्वसच्चेष्टितं Ś. 5. 9. --जनः a bad, wicked, or contemptible man. --दृश् a. evil-eyed. --पथः {1} a bad road (lit.). {2} evil practices or doctrines; नाशो हंत सतामसत्पथजुषामायुः समानां शतं Bv. 4. 36. --परिग्रहः acceptance of a bad road. --पुत्रः {1} a childless man. {2} a bad son or disreputable son. --प्रतिग्रहः {1} present of bad things. {2} receiving unfit presents (such as तिल) or from improper persons. --भावः {1} non-existence, absence. {2} a bad or wicked opinion. {3} an evil disposition. --वृत्ति, --व्यवहार a. following evil practices, wicked. (--त्तिः f.) {1} a low or degrading occupation. {2} wickedness. --व्यवहार a. following evil practices. --(रः) evil practice. --शास्त्रं {1} a wrong doctrine. {2} a heterodox doctrine (such as that of the Buddhas). --संसर्गः bad company. --हेतुः {1} a statement having exceptions (in न्याय). {2} a bad or fallacious hetu; see हेत्वाभास.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0210-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
असत् त्रि० अस + शतृ न० त० । १ सद्भिन्ने, निरुपाख्ये निःस्व- रूपे निषेधरूपेण प्रतीयमाने, २ अभावत्वाश्रये, “अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थे” ति गीतोक्ते अश्रद्ध्वया कृते ३ होमादौ च । ४ इन्द्रे पु० । ५ दुष्टा- चारिणि असाधौ त्रि० “नच सत् नासदुच्यते” गीता । स्त्रियां ङीप् सा च ६ कुलटायाम् । “परितस्तार रवेरसत्यवश्यम्” माघः नामरूपाभ्यामव्याकृते कारणात्मनास्थिते सूक्ष्म- रूपे ६ अव्यक्ते, च “असदेवाग्र आदीत्” कथमसतः सज्रा- येत” च इति छा० उप० वौद्धागमसिद्धं सत्त्वमर्थक्रिया- कारित्वम् तच्छून्ये ७ अकिञ्चित्करे अभावादौ ८ अविद्यमाने “नामतो विद्यते भावः” इति यत्तत् सदसतोः परमिति च” गीता “विभेदजनकाज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो- ब्रह्मणाऽभेदमसन्तं कः करिष्यति” संक्षे० शा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0530,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
असत्, त्रि, (अस् + शतृ ततो नञ्समासः ।) अविद्यमानं । असाधुः । मूर्खः । ब्रह्मभिन्नवस्तु । इति वेदान्तः ॥ जडवर्गः । यथा, -- “यच्च किञ्चित् क्वचिद्वस्तु सदसद्वाखिलात्मिके । तस्य सर्व्वस्य या शक्तिः सा त्वं किं स्तूयसे तदा” ॥ इति देवीमाहात्म्ये १ अध्यायः ॥ सत् चेतनवगः । असत् जडवर्गः । “तस्य सर्व्वस्य या शक्तिः सा यदा त्वं तदा कथं” । स्तव्येत्यर्थः । इति तट्टीकायां नागोजीभट्टः ॥ * ॥ निष्फलं । यथा, -- “अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतञ्च यत् । [] असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह” ॥ इति श्रीभवद्गीतायां १७ अध्याये २८ श्लोकः ॥ * ॥ निन्दितः । यथा, -- “असत्कुलप्रसूता या कान्तं विज्ञातुमक्षमा” । इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डं ॥ ं ॥ अनित्यं । यथा । “अज्ञानन्तु सदसद्भ्यामनिर्व्वचनीयं” । इत्यादि वेदान्तसारः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-152-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "असत्" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें