🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:42:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भ्रमण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भ्रमण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भ्रमण

अर्थ: इधर-उधर घूमना, टहलना

व्युत्पत्ति: भ्रम्+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भ्रमण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भ्रमण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभ्रमणम्भ्रमणेभ्रमणानि
द्वितीयाभ्रमणम्भ्रमणेभ्रमणानि
तृतीयाभ्रमणेनभ्रमणाभ्याम्भ्रमणैः
चतुर्थीभ्रमणायभ्रमणाभ्याम्भ्रमणेभ्यः
पञ्चमीभ्रमणात् / भ्रमणाद्भ्रमणाभ्याम्भ्रमणेभ्यः
षष्ठीभ्रमणस्यभ्रमणयोःभ्रमणानाम्
सप्तमीभ्रमणेभ्रमणयोःभ्रमणेषु
सम्बोधनहे भ्रमणहे भ्रमणेहे भ्रमणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भ्रमण
भ्रमण
bhramaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भ्रमण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घूमना फिरना । विचरण ।
२. आना जाना ।
३. यात्रा । सफर ।
४. मंडल । चक्कर । फेरी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ्रमण n. wandering or roaming about, roving through, circumambulating (comp.), Kām.; Kāv.; Hit.
wavering, staggering, unsteadiness, Suśr.
turning round, revolution, the orbit (of a planet), MBh.; Var.
giddiness, dizziness, Vet.; Sāh.
a cupola, AgP.
erring, falling into error, MW.
(fr. Caus.) causing to go round (cf. पटह-भ्र्˚)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (769,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ्रमणं [भ्रम्-ल्युट्] 1 Moving or roving about, roaming about. --2 Turning round, revolution. --3 Deviation, swerving. --4 Shaking, tottering, unsteadiness, staggering. --5 Erring. --6 Giddiness, dizziness. --7 A tour, excursion. --8 The orbit of a planet. --णी 1 A kind of game. --2 A leech.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0828-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भ्रमण न० भ्रम--ल्युट् । गतिभेदे पर्य्यटने कर्मन्शब्दे दृश्यम्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4709,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भ्रमणं, क्ली, (भ्रम + भावे ल्युट् ।) गमनवि- शेषः । पर्य्यटनम् । (यथा, भाषापरिच्छेदे । ७ । “भ्रमणं रेचनं स्यन्दनोर्द्ध्वज्ज्वलनमेव च ॥” पुनःपुनर्गमनम् । यथा, देवीभागवते । १ । १४ । ४६ ॥ “संसारेऽस्मिन्महाघोरे भ्रमणं नभचक्रवत् ॥” तथाच, कामन्दकीये । १४ । २४ । “नवाग्निधूमसंरोधो दिङ्मोहो भ्रमणानि च ॥” “भ्रमणानि दिग्भ्रमात् दुर्गमप्रदेशेषु चंक्रमणानि ।” भ्रमत्यस्मिन्ननेनेति वा । भ्रम + ल्युट् ।) मण्ड- लम् । यथा, सूर्य्यसिद्धान्ते । १२ । ७६ । “कालेनाल्पेन भ्रमणं भुङ्क्तेऽल्पभ्रमणाश्रितः । ग्रहः कालेन महता मण्डले महति भ्रमन् ॥” अल्पभ्रमणं स्वल्पपरिधिमण्डलमानमित्यर्थः । उत्तरपदे मण्डले महतीति दर्शनात् ॥”) हस्त्यश्वरथदोलादिद्बारा भ्रमणगुणाः । वात- कोपनत्वम् । अङ्गस्थैर्य्यकरत्वम् । बलाग्निविवर्द्धन- त्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-557-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भ्रमण" आता है (18)
पर्यटन भ्रमण । घूमना फिरनाविभ्रम भ्रमण । चक्कर । फेराअटन घूमना । चलना फिरना । डोलना । यात्रा । भ्रमण । उ.—चले राम बन अटन पयादे …परिभ्रम इधर उधर टहलना । घूमना । भटकना पर्यटन । भ्रमणपरियाण घुमाई फिराई । भ्रमण । पर्यटनदौर चक्कर । भ्रमण । फेरादौरा चारो ओर घूमने की क्रिया । चक्कर । भ्रमण । क्रि॰ प्र॰—करनाचकचाल † संज्ञा पुं॰ चक्कर । भ्रमण । फेराघूर्णन घूमना । चक्कर खानाभ्रांत तलवार के ३२ हाथों में से एक । तलवार को गोलाकार घुमाना जिसके द्वारा दूस…प्रेंखा हिलनाभ्रांति भ्रम । धोखासंप्रपद पादाग्र पर खड़ा होना । पादाग्र स्थितिचारिका दासीपरिचरण सेवा करना या सेवा । परिचर्या । खिदमत । टहलभ्रमी सज्ञा स्त्री॰गश्त फ़ा॰उदभ्रम चक्कर काटना । भूलभुलैया में पड़ जाना । चकराना

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भ्रमणभ्रमण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: भ्रम् + णिच्+ल्युट्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भ्रमण 📚 ➤ इधर-उधर घूमना, टहलना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भ्रमण 📚घूमना फिरना । विचरण🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भ्रमण: भ्रम् + णिच्+ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें