🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:06:11 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उद्धव
uddhava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उत्सव के नाम (1.7.40) क्षण · उद्धर्ष · मह · उत्सव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उद्धव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उत्सव । पर्व ।
२. यज्ञ की अग्नि ।
३. कृष्ण के चाचा और सखा एक यादव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-धव m. (√ हु), sacrificial fire, L.
a festival, holiday, L.
joy, pleasure, L.
N. of a Yādava (Kṛṣṇa's friend and counsellor), MBh.; Hariv.; VP.; BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (188,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्धवः 1 A sacrificial fire. --2 A festival, holiday. --3 N. of a Yādava, uncle and friend of Kṛṣṇa. When Kṛṣṇa was taken by Akrūra to Mathurā Uddhava was implored by the citizens of Gokula to go and fetch him. He was very much attached to Kṛṣṇa. On seeing the destruction of the Yādavas to be inevitable, he went to Kṛṣṇa and asked him what to do; whereupon he was told to go to Badarikāśrama to practise penance and to secure heaven. He is the subject of two short poems, उद्धवदूत and उद्धवसंदेश.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0308-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्धव पु० उद् + हु--आधारे अप् । १ यज्ञाग्नौ, २ उत्सवे अमरः । ३ कृष्णदयिते यादवविशेषे च । उद्धवश्च यादवविशेषः । वृष्णिवंशबर्णने । “उद्धवो देवभागस्य, महाभाग! सुतोऽ- भवत् । पण्डितानां परं प्राहुर्देवश्रवसमुद्धवम्” हरिवं० ३५ अ० । “भारतीमाहितभरामथानुद्धतमुद्धवः” माघः । भाग० ११ स्क० एनं प्रत्येव भगवतोज्ञानोपदेशो वर्णितः स एव उद्धवसंवादत्वेन प्रसिद्धः पारायणे च षष्ठदिने तत्पर्य- न्ताध्येयता “यावदुद्धवसंवादं षष्ठेऽह्नि परिकीर्त्तवेत्” इत्युक्तेः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1177,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्धवः, पुं, (उद्धुनोति दुःखमिति । उत् + धूङ् + अच् ।) उत्सवः । इत्यमरः ॥ यज्ञाग्निः । यादवविशेषः । इति मेदिनी ॥ यथा, श्रीभागवतम् ॥ “वृष्णीनां सम्मतो मन्त्री कृष्णस्य दयितः सखा । शिष्यो वृहस्पतेः साक्षादुद्धवो बुद्धिसत्तमः” ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-241-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उद्धव" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें