🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:14:15 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निमेष
nimeṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निमेष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पलक का गिरना । आँख का झपकना । उ॰—(क) कहा करौं नीके करि हरि को रूप रेख नहिं पावति । संगहि संग फिरति निसि बासर नैन निमेष न लावति ।—सूर (शब्द॰) । (ख) मो डर ते डरपै सुरराजहु सोवत नैन लगाय निमेषै ।—हनुमान (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—लगाना ।
२. पलक मारने भर का समय । पलक के स्वभावतः उठने और गिरने के बीच का काल । उतना वक्त जितना पलकों के उठकर फिर गिरने में लगता है । पल । क्षण ।
३. आँख का एक रोग जिसमें आँखें फड़कती है ।
४. एक यक्ष का नाम (महाभारत) । यौ॰—निमेषद्युत्, निमेषरुच् = जुगनू ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚मेष m. shutting the eye, twinkling, winking, TS.; Mn.; Yājñ.; MBh. &c. (also as a measure of time i.e. a moment; ˚षाद् इव, in a m˚, MBh.; R. &c.; ˚षं निमेषम्, every m˚, ŚBr.; as a disease, Suśr.)
N. of a Yakṣa, MBh.
नि-मेष See under 1. नि-मिष्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (551,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निमेषः Twinkling of the eye, a moment &c.; see निमिष; हरति निमेषात् कालः सर्वं Moha M. 4.; अनिमेषेण चक्षुषा ‘with a steadfast or fixed look’; R. 2. 19; 3. 43, 61. --Comp. --कृत् f. lightning. --रुच् m. a fire-fly.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0624-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निमेष पु० नि + मिष--भावे घञ् । नेत्रस्य स्पन्दनरूपे व्यापारे नेत्रपक्ष्मणोः स्वाभाविकोन्मेषस्य विरोधिव्यापारे नराणायकृत्रिकविकाशानन्धरं १ पक्ष्माकुञ्चमे । तदुप- सक्षिते २ कालभेदे च “द्वौ निमेषौ त्रुटिर्नाम द्वे त्रुटी तु लवः स्मृतः” अग्निपु० “निमेषा दश चाष्टौ च काष्ठा- त्रिंशत्तु ताः कला । त्रिंशत् कला मुहूर्त्तः स्यात्” मनुः । “योऽक्ष्णोर्निमेषस्य खराम ३० भागः सु तत्परस्त- च्छतभाग उक्तः । त्रुटिर्निमेषैर्धृतिमि १८ श्च काष्ठा तत्त्रिं- शता सद्गणकैः कलोक्ता” सि० शि० “योऽक्ष्णोर्लोचनयोः पक्ष्मपातः स निमेषो स यावताकालेन निष्पाद्यते तावान् फलाऽपि निमेधशब्देनोच्यते उपचारात्” प्रमि० । “निमेषमात्रादवधूय तद्व्यथाम्” “पपौ निमेषालसपक्ष्म- पङ्क्तिः” रघुः । स्वार्थे क निमेषक तत्रार्थे ४ कविकाशे च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4075,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निमेषः, पुं, (नि + मिष + भावे घञ् ।) पक्ष्म- स्पन्दनकालः । पलक् इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । निमिषः २ दृष्टिनिमीनलम् ३ । इति शब्द- रत्नावली ॥ पुंसो यावत्कालमकृत्रिमनेत्र- विकाशानन्तरं पक्ष्माकुञ्चनं जायते स निमेषः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ * ॥ “अक्षिपक्ष्मपरिक्षेपो निमेषः परिकीर्त्तितः । द्बौ निमेषौ त्रुटिर्नाम द्वे त्रुटी तु लवः स्मृतः ॥’ इत्यग्निपुराणम् ॥ (पक्ष्मस्पन्दनम् । यथा, रघुः । २ । १९ । “पपौ निमेषालसपक्ष्मपङ्क्ति- रुपोषिताभ्यामिव लोचनाभ्याम् ॥” रोगविशेषः । यथा, सुश्रुते चिकित्सितस्थाने । ३९ अध्याये । “नेत्रस्तम्भं निमेषं वा तृष्णां कासं प्रजागरम् । लभते दन्तचालञ्च तांस्तांश्चान्यानुपद्रवान् ॥” स्वनामख्यातयक्षविशेषः । इति नीलकण्ठः ॥ [] यथा, महाभारते । १ । ३२ । १९ । “उलूकश्वसनाभ्याञ्च निमेषेण च पक्षिराट् । प्ररुजेन च संग्रामं चकार पुलिनेन च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-885-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निमेष" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें