🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:24:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निमि
nimi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निमि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. महाभारत के अनुसार एक ऋषि जो दत्तात्रेय के पुत्र थे ।
२. राजा इक्ष्वाकु के एक पुत्र का नाम । इन्हीं से मिथिला का विदेह वंश चला । उ॰—भए विलोचन चारु अचंचल । मनहु सकुचि निमि तजे द्दगंचल ।—तुलसी (शब्द॰) । विशेष—पुराणों में लिखा है कि एक बार महाराज निमि ने सहस्रवार्षिक यज्ञ कराने के लिये वशिष्ठ जी को बुलाया । वशिष्ठ जी ने कहा मुझे देवराज इंद्र पहले से हो पंचशत वार्षिक यज्ञ में वरण कर चुके है । उनका यज्ञ कराके में आपका यज्ञ करा सकूँगा । वशिष्ठ के चले जाने पर निमि ने गोतमादि ऋषियों को बुलाकर यज्ञ करना प्रारभ किया इंद्र का यज्ञ हो जाने पर जब वशिष्ठ जी देवलोक से आए तब उन्हें मालूम हुआ कि निमि गौतम को बुलाकर यज्ञ कर रहे हैं । वशिष्ठ जी ने निमि के यज्ञमंडप में पहुँचकर राजा निमि को शाप दिया कि तुम्हारा यह शरीर न रहेगा । वसिष्ठ के शाप देने पर राजा ने भी वशिष्ठ को शाप दिया कि आपका भी शरीर न रहेगा । दोनों का शरीर छूट गया । वशिष्ठ जी तो अपना शरीर छोड़कर मित्रावरुण के वीर्य से उप्तन्न हुए । यज्ञ की समाप्ति पर देवताओं ने निमि को फिर उसी शरीर में रखकर अमर कर देना चाहा पर राजा निमि ने अपने छोड़े हुए शरीर में जाना नहीं चाहा ओर देवताओं सें कहा कि शरीर के त्यागने में मुझे बड़ा दुःख हुआ है, मैं फिर शरीर नहीं चाहता । देवताओं ने उसकी प्रार्थना स्वीकार की और उसको मनुष्यों की आँखों की पलक पर जगह दी । उसी समय से निमि विदेह कहलाए और उनके वंशवाले भी इसी नाम से प्रसिद्ब हुए ।
३. आँखों का मिचना । निमेष ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. निमि m. N. of sev. kings of Videha, Mn.; MBh. &c.
of a son of Dattátreya, MBh.
of a son of Ikṣvāku, Pur. (having lost his body through the curse of Vasiṣṭha he occupied the eyes of all living beings, hence the opening and shutting of men's eyelids; cf. नि-मिष and See VP. iv, 5)
of 21st Jaina Arhat of present Ava-sarpiṇī (identified with the former Nimi), L.
of a son of Bhajamāna, VP.
of a son of Daṇḍa-pāṇi, BhP.
of a Dānava, Hariv. (v.l. डिम्भ)
the closing or winking of the eyes, twinkling, BhP. ix, 24, 64.
N. of a Tathāgata, Sukh. i.
2. नि-√ 1. मि P. -मिनोति (pf. -मिमाय Pass. -मीयते), to fix or dig in, erect, raise, RV.; AV.; Br. &c.; to perceive, notice, understand (?), AV. iv, 16, 5.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (551,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निमिः 1 Winking, twinkling (of the eyes). --2 N. of one of the descendants of Ikṣvāku, and ancestor of the line of kings who ruled in Mithilā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0624-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निमि पु० अत्रिवंश्ये १ दत्तात्रेयपुत्रे “स्वावम्भुवोऽत्रिः कौरव्य! परमर्षिः प्रतापवान् । तस्य वंशे महाराज! दत्तात्रेय इति स्मृतः । दत्तात्रेयस्य पुत्रोऽभून्निन्निर्नाम तपोधनः” भा० अनु० ९१ अ० । २ कौरबवंश्ये भाविनृपभेदे “दण्ड- पाणिर्निमिस्तस्य क्षेमको कविता ततः । क्षेमकं प्राप्य राजानं संस्थां प्राप्स्यति वै कलौ” भाग० ९ । २२ । ९ । द्वापरयुगीये असुरांशनृपभेदे “अक्षप्रपातने चैव निमिर्हं- सश्च दानवौ” हरिवं० १६१ अ० । ४ इक्ष्वाकुवंश्ये नृपभेदे “स्मासीद्राजा निमिर्नाम इक्ष्व कूणां महात्मनाम् । पुत्रो द्वादशमो वीर्य्ये धर्मे च परिनिष्ठितः” रामा० उ० ५५ स० तस्य वसिष्ठशापेन विदेहप्राप्तिकथा “यस्मात्त्वमन्यं वृतवान् मामवज्ञाय पार्थिव! । चेतनेन विनाभूतो देहस्ते पार्थिवैष्यति” । तत्सर्गान्ते तस्य सर्वभूतानां नेत्रेषु निमेषरूपतया स्थितिकथा “सुप्रीताश्च सुराः सर्वे निमे- श्चेतस्तदाऽब्रुवन् । वरं वरय राजर्षे! क्व ते चेतो निरूप्यताम् । एवमुक्तः सुरेः सर्वैर्निमेश्चेतस्तदाऽब्रवीत् । नेत्रेषु सर्वभूतानां वमेयं सुरसत्तमाः! । वादमित्येव वि- बुधा निमेश्चेतस्तदाऽब्रुवन् । नेत्रेषु सर्वभूतानां वायु भूतश्चरिष्यसि । त्वत्कृते निमिषिष्यन्ति चक्षूंषि पृथि- वीपते! । वायुमूतेन चरता विश्रमार्थं बुहुर्मुहुः”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4073,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निमिः, पुं, इक्ष्वाकुराजपुत्त्रः । तस्य निमेषे स्थिति- कारणं यथा, -- “निमिर्नाम नृपः स्त्रीभिः पुरा द्यूतमदीव्यत । [] तत्रान्तरेऽभ्याजगाम वशिष्ठो ब्रह्मसम्भवः ॥ तस्य पूजामकुर्व्वन्तं शशाप स मुनिर्नृपम् । विरेतास्त्वं भवस्वेति शप्तस्तेनाप्यसौ पुनः ॥ अन्योन्यशापाच्च तयोर्विशरीरे विचेतसी । जग्मतुः शापनाशाय ब्रह्माणं जगतः पतिम् ॥ अथ ब्रह्मण आदेशाल्लोचनेषु वसन्निमिः । निमेषाः स्युश्च लोकानां तद्विश्रामाय नारद ॥” इति मत्स्यपुराणे ५५ अध्यायः ॥ * ॥ मतान्तरं यथा, -- “निमिः सहस्रसंवत्सरं सत्रमारेभे । वशिष्ठञ्च होतारं वरयामास । तमाह वशिष्ठः । अह- मिन्द्रेण पञ्चवर्षशतं यागार्थं प्रथमतरं वृतः । आगतस्तवापि ऋत्विग् भविष्यामीत्युक्ते सोऽपि तत्कालमेवान्यैर्गोतमादिभिर्यागमकरोत् । समाप्ते चामरपतियागे त्वरावान् वशिष्ठ आजगाम । तत्कर्म्मकर्त्तृत्वं गोतमस्य दृष्ट्वा अयं विदेहो भविष्यतीति शापं ददौ । निमेः शरीरं सद्यो मृतमिव तस्थौ । यज्ञसमाप्तौ भागग्रहणाया- गतान् देवान् ऋत्विज ऊचुः । यजमानाय वरो दीयतामिति । देवैश्च छन्दितो निमिराह । नह्येतावति जगत्यन्यद्दुःखमस्ति यच्छरीरात्मनो- र्वियोगे भवति । तदहमिच्छामि सकललोचनेषु वस्तुम् । न पुनः शरीरग्रहणं कर्त्तुमित्येवमुक्ते देवैरसावशेषभूतानां नेत्रेष्वासां कारितः । ततो भूतान्युन्मेषनिमेषं चक्रुः ।” इति विष्णुपुराणे ४ अंशे ५ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-884-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें