🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:41:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निमि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निमि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निमि

अर्थ: विनिमय करना, सुपुर्द करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: प्रणिदाने · पर्याय: लक्ष्मी, पद्मालया, पद्मा, कमला, श्री

अंग्रेज़ी: to exchange, to handover

व्युत्पत्ति: मा + क + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + मे + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — मा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामाःमौमाः
द्वितीयामाम्मौमः
तृतीयामामाभ्याम्माभिः
चतुर्थीमेमाभ्याम्माभ्यः
पञ्चमीमःमाभ्याम्माभ्यः
षष्ठीमःमोःमाम्
सप्तमीमिमोःमासु
सम्बोधनहे माःहे मौहे माः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — मे (भ्वादिगण) · अर्थ: विनिमय करना, सुपुर्द करना (प्रणिदाने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममयतेमयेतेमयन्ते
मध्यममयसेमयेथेमयध्वे
उत्तममयेमयावहेमयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): मयते · लिट् (आत्मने.): ममे · लुट् (आत्मने.): माता · लृट् (आत्मने.): मास्यते · लोट् (आत्मने.): मयताम् · लङ् (आत्मने.): अमयत · विधिलिङ् (आत्मने.): मयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): मासीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अमास्त · लृङ् (आत्मने.): अमास्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मान · ण्वुल्: मायकः · तृच्: माता · यत्: मेयः · तव्य: मातव्यः · अनीयर्: मानीयः · क्त: मीतः · क्तवतु: मीतवान् · शानच्: मयमानः · क्त्वा: मीत्वा · ल्यप्: प्रमित्य · तुमुन्: मातुम् · णमुल्: मायम् · घञ्: मायः · क्तिन्: मीति · क्वसु: ममिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मा
मा
mā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मा १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. लक्ष्मी । उ॰— सिंधु सुता मा इंदिरा विष्णुवल्लभा सोई ।— अनेकार्थ॰ (शब्द॰) ।
२. माता ।
३. ज्ञान ।
४. दीप्ति । प्रकाश ।
५. माप । (को॰) ।
मा २ सर्व॰ न । नहीं । मत । यौ॰—मानाथ । माप । मापति= दे॰ माप । मावर=विष्णु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मा f. a mother, L.
measure, L.
authority (-त्व n.), Nyāyam.
light, L.
knowledge, L.
binding, fettering, L.
death, L.
a woman's waist, L.
1. मा ind. (causing a following छ् to be changed to च्छ्, Pāṇ. vi, 1, 74) not, that not, lest, would that not, RV. &c. &c.
a particle of prohibition or negation = Gk. μή, most commonly joined with the Subjunctive i.e. the augmentless form of a past tense (esp. of the aor., e.g. मा नो वधीर् इन्द्र, do not slay us, O Indra, RV.; मा भैषीः or मा भैः, do not be afraid, MBh.; तपोवन-वासिनाम् उपरोधो मा भूत्, let there not be any disturbance of the inhabitants of the sacred grove, Śak.; often also with स्म, e.g. मा स्म गमः, do not go, Bhag. cf. Pāṇ. iii, 3, 175; 176; in the sense of ‘that not, lest’ also यथा मा, e.g. यथा मा वो मृत्युः परि-व्यत्का इति, that death may not disturb you, PraśnaUp.; or मा यथा, e.g. मा भूत् कालात्ययो यथा, lest there be any loss of time, R.; मा न with aor. Subj. = Ind. without a negative, e.g. मा द्विषो न वधीर् मम, do slay my enemies, Bhaṭṭ. cf. Vām. v, 1, 9; rarely with the augmentless impf. with or without स्म, e.g. मैनम् अभिभाषथाः, do not speak to him, R.; मा स्म करोत्, let him not do it, Pāṇ. vi, 4, 74, Sch.; exceptionally also with the Ind. of the aor., e.g., मा कालस् त्वाम् अत्य्-अगात्, may not the season pass by thee, MBh.; cf. Pāṇ. vi, 4, 75, Sch.)
or with the Impv. (in RV. only viii, 103, 6, मा नो हृणीताम् [SV. हृणीतास्] अग्निः, may Agni not be angry with us; but very often in later language, e.g. मा क्रन्द do not cry, MBh.; गच्छ वा मा वा, you can go or not go, ib.; रिपुर् अयम् मा जायताम्, may not this foe arise, Śāntiś.; also with स्म, e.g. मा स्म किं चिद् वचो वद do not speak a word, MBh.)
or with the Pot. (e.g. मा यमम् पश्येयम्, may I not see Yama; esp. माभुजेम in RV.)
or with the Prec. (only once in मा भूयात्, may it not be, R. [B.] ii, 75, 45)
or sometimes with the fut. (= that not, lest, e.g. मा त्वां शप्स्ये, lest I curse thee, MBh. cf. Vop. xxv, 27)
or with a participle (e.g. मा जीवन्यो दुःखदग्धो जीवति, he ought not to live who lives consumed by pain, Pañcat.; गतः स मा, he cannot have gone, Kathās.; मईवम्प्रार्थ्यम्, it must not be so requested, BhP.)
sometimes for the simple negative न (e.g. कथम् मा भूत्, how may it not be, Kathās.; मा गन्तुम् अर्हसि, thou oughtest not to go, R.; मा भूद् आगतः, can he not i.e. surely he must have arrived, Amar.)
occasionally without a verb (e. g. मा शब्दः or शब्दम्, do not make a noise, Hariv.; मा नाम रक्षिणः, may it not be the watchmen, Mṛcch.; मा भवन्तम् अनलः पवनो वा, may not fire or wind harm thee, Vām. v, 1, 14; esp. = not so, e.g. मा प्रातृद, not so, O Pr˚, ŚBr.; in this meaning also मा मा, मा मैवम्, मा तावत्)
in the Veda often with उ (मो) = and not, nor (e.g. मा मघोनः परि ख्यतम् मो अस्माकम् ऋष्णाम्, do not forget the rich lords nor us the poets, RV. v, 65, 6; and then usually followed by षु = सु, e.g. मो षु णः निरृतिर् वधीत्, let not N˚ on any account destroy us, i, 38, 6)
in ŚBr. स्म मा — मो स्म = neither — nor (in a prohibitive sense).
2. मा cl. 3. P. मिमाति (accord. to Dhātup. xxv, 6 Ā. मिमीते; SV. मिमेति; Pot. मिमीयत्, Kāṭh.; pf., मिमाय; aor. अमीमेत् Subj. मीमयत्; inf. मातवै), to sound, bellow, roar, bleat (esp. said of cows, calves, goats &c.), RV.; AV.; Br. : Intens., only pr. p. मेम्यत्, bleating (as a goat), RV. i, 162, 2.
3. मा cl. 2. P. (Dhātup. xxiv, 54) माति; cl. 3. Ā. (xxv, 6) मिमीते; cl. 4. Ā. (xxvi, 33) मायते (Ved. and ep. also मिमाति, Pot. मिमीयात्, Impv., मिमीहि; Pot. मिमेत्, Br.; pf. ममौ, ममे, ममिरे, RV.; aor. अमासि, Subj. मासातै, AV.; अमासीत् Gr.; Prec. मासीष्ट, मेयात्, ib.; fut. माता; मास्यति, मास्यते, ib.; inf. -मे, -मै, RV.; मातुम्, Br.; ind.p. मित्वा, -माय, RV. &c. &c.), to measure, mete out, mark off, RV. &c. &c.; to measure across = traverse, RV.; to measure (by any standard), compare with (instr.), Kum.; (माति) to correspond in measure (either with gen., ‘to be large or long enough for’, BhP.; or with loc., ‘to find room or be contained in’, Inscr.; Kāv.; or with न and instr., ‘to be beside one's self with’, Vcar.; Kathās.); to measure out, apportion, grant, RV.; to help any one (acc.) to anything (dat.), ib., i, 120, 9; to prepare, arrange, fashion, form, build, make, RV.; to show, display, exhibit (अमिमीत, ‘he displayed or developed himself’, iii, 29, 11), ib.; (in phil.) to infer, conclude; to pray (याच्ञा-कर्मणि), Naigh. iii, 19 : Pass. मीयते (aor. अमायि); to be measured &c., RV.; &c. Caus., मापयति, ˚ते (aor. अमीमपत्, Pāṇ. vii, 4, 93, Vārtt. 2 Pat.), to cause to be measured or built, measure, build, erect, Up.; GṛS.; MBh. &c.: Desid. मित्सति, ˚ते, Pāṇ. vii, 4, 54; 58 (cf. निर्-√ मा) : Intens. मेमीयते, Pāṇ. vi, 4, 66.
मा [cf. Zd. mā; Gk. μέτρον, μετρέω; Lat. mētior, mensus, mensura; Slav. měra; Lith. mėrà.]
4. मा f. See under 4. म, p. 771, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (771,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1 मा ind. A particle of prohibition (rarely of negation) usually joined with the Imperative; मद्वाणि मा कुरु विषादमनादरेण Bv. 4. 41; also (a) with the Aorist, when the augment अ is dropped; पापे रतिं मा कृथाः Bh. 2. 77; मा मूमुहत् खलु भवंतमनन्यजन्मा मा ते मलीमसविकारघना मतिर्भूत् Māl. 1. 32; the अ is sometimes retained; मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः Rām. (b) the Imperfect (the augment being dropped here also); मा चैनमभिभाषथः Rāma; (c) the Future, or Potential mood, in the sense of ‘lest,’ ‘that not’; लघु एतां परित्रायस्व मा कस्यापि तपस्विनो हस्ते पतिष्यति Ś. 2; मा कश्चिन्ममाप्यनर्थो भवेत [] Pt. 5; मा नाम देव्याः किमप्यनिष्टमुत्पन्नं भवेत् K. 307; the Imperative mood also is sometimes used for the Potential; त्वरतामार्यपुत्र एतां समाश्व सयितुं मास्या विकारो वर्धतां M. 4. (d) the Present Participle when a curse is implied; मा जीवन्यः परावज्ञादुःखदग्धोपि जीवति Śi. 2. 45; or (e) with potential passive participles; मैवं प्रार्थ्यम्. मा is sometimes used without any verb; मा तावत् ‘oh ! do not (say or do) so’; मा मैवं; मा नाम रक्षिणः Mk. 3. ‘may it not be the police’; see under नाम. Sometimes मा is followed by स्म and is used with the Aorist or Imperfect with the augment dropped, and rarely with the potential mood; क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ Bg. 2. 3; मा स्म प्रतीपं गमः Ś. 4. 17; मास्म सीमंतिनी काचिज्जनयेत् पुत्रमीदृशम्. --Comp. --चिरं, --विलंबं, --विलंबितं ind. without delay, shortly, quickly.
2 मा 1 The goddess of wealth, Lakṣmī; तमाखुपत्रं राजेंद्र भज माज्ञानदायकं Subhāṣ. --2 A mother. --3 A measure. --Comp. --पः, --पतिः epithets of Viṣṇu.
3 मा {c2c} P., {c3c} {c4c} A. (माति, मिमीते or मीयते, मित) 1 To measure; न्यधित मिमान इवावनिं पदानि Śi. 7. 13; 9. 2. --2 To measure or mark off, limit; see मित. --3 To compare with (in size), measure by any standard; Ku. 5. 15. --4 To be in, find room or space in, be contained or comprised in; तनौ ममुस्तत्र न कैटभद्विषस्तपोधनाभ्यागमसंभवा मुदः Śi. 1. 23; वृद्धिं गतेप्यात्मनि नैव मांतीः 3. 73; 10. 50; 14. 75, 13. 2, 5. 44; माति मातुमशक्योऽपि यशोराशिर्यदत्र ते K. P. 10. --5 To prepare, arrange. --6 To infer, conclude. --7 To form, make, build, construct. --8 To assign, mete out, apportion. --9 To show, display. --10 To roar, sound. --Caus. (मापयति-ते) To cause to be measured, measure or mete out; एतेन मापयति भित्तिषु कर्ममार्गं Mk. 3. 16. --Desid. (मित्सति-ते) To wish to measure &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0856-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मा शब्दे अक० माने सक० जु० आ० अनिट् । मिमीते अमित ममे ।
मा माने अदा० प० सक० अनिट् । माति अमासीत् ।
मा माने दि० ङित् आ० सक० अनिट् । मायते अमास्त ।
मा अव्य० ङिदनुबन्धात् दैवादिकात् आदादिकाद्वा माधातोः [] किप् । १ वारणे । धातोर्ङित्त्वेन शब्दे ङित्त्वव्यवहा- रात् “न माङ्योगे” पा० ङिदनुबन्धधातुनिष्पन्न योगे न अडागमः तद्भिन्नयोगे तु स्यादेव “मा निषाद । प्रतिष्ठां त्वमगमः” इति रामायणम् । मा--क--टाप् । २ ल- क्ष्म्याम् मेदि० ३ मातरि च स्त्री । मा--सम्प० भावे क्विप् । ४ माने स्त्री शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4746,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मा ङ य माने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवा०- आत्म०-सक०-अनिट् ।) ङ य मायते । इति दुर्गादासः ॥
मा ङ लि शब्दे । माने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (ह्वा०-आत्म०-सक०-अनिट् ।) ङ लि मिमीते । श्रुत्या धर्म्मं मिमीते यः । इति हलायुधः ॥ इति तट्टीकायां दुर्गादासः ॥
मा ल माने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदा०-पर०- सक०-अनिटु ।) ल माति भूमिं नलेन राजा । न मान्ति मानिनो यस्य यशस्त्रिभुवनोदरे ॥” इति हलायुधः ॥ इति दुर्गादासः ॥
मा, व्य (मा + क्विप् ।) वारणम् । (यथा रामायणे । १ । २ । १५ । “मा निषाद ! प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः ॥”) विकल्पः । इति मेदिनी । अव्ययवर्गे, ४९ ॥
मा, स्त्री, (मा + क्विप् । यद्बा, मा + क । तत ष्टाप् ।) लक्ष्मीः । इति मेदिनी । मे, १ ॥ माता । (यथा, साहित्यदर्पणे । १० म । “मारमा सुषमा चारुरुचा मारबधूत्तमा । मात्तधूर्त्ततमावासा सा वामा मेऽस्तु मा रमा ॥”) मानम् । इत्येकाक्षरकोषः शब्दरत्नावली च ॥
मा, त्रि, (अस्मद् + द्वितीयैकवचने । “त्वा मौ द्वितीयायायाः ।” ८ । १ । २३ । इति मामित्यस्य स्थाने विकल्पेन मादेशः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-682-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मा" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निमिमा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + मे + अच् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निमि 📚 ➤ विनिमय करना, सुपुर्द करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: प्रणिदाने · पर्याय: लक्ष्मी, पद्मालया, पद्मा, कमला, श्री

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मा 📚लक्ष्मी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मा
लक्ष्मी के और नाम (१.१.३२) — इन्दिरा, लोकमाता, क्षीरोदतनया, रमा, भार्गवी, लोकजननी, क्षीरसागरकन्यका
रोकना (३.४.११) — मास्म, अलम्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • निमि: नि + मे + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें